و سطحى بهجا گذاشت ، استيلاى عربها روى تاريخ و فرهنگ ايران بگونهاى ژرف مؤثر واقع شد . همانگونه كه قبلا گفتيم عربها شكل تازهاى از روابط اجتماعى را با خود نياوردند . برعكس خود آنها به روند فئوداليزه شدن كشانده شدند ، اين روند در بيزانتين ، ارمنستان باشدت و در ايران به آرامى پيش مىرفت ، با اينهمه استيلاى عربها بر ايران پىآمدهاى بسيارى را به همراه داشت
نخستين نتايج اين استيلا مهاجرت عشاير كامل عرب به ايران و كشورهاى ديگر تصرف شده بود . براى اسكان عشاير كوچنشين عرب زمينهاى خوزستان ، خراسان و استانهاى ديگر كشور تعيين گرديد . در شهرها محلههاى كاملى پديد آمدند كه در آنجاها قبيلههاى كامل عرب سكنى گزيدند و اين محلهها به نام همان قبيلهها نامبرده مىشدند .
حتى در سده دهم در بسيارى از شهرهاى ايران مثلا قم اكثريت ساكنان ، عرب بودند ؛ زبان عربى در بيشتر شهرهاى ايران رواج كامل يافت . اما پس از سدهء دهم بيشتر ساكنان عرب ايران تدريجا به « ايرانى شدن » گرايش يافتند ، و اين گونه مردم ايران از « عرب شدن » نجات يافتند ، اما بالعكس ساكنان بين النهرين و سوريه در فرهنگ عربى حل گرديدند و به راستى « عرب شدند » . بسيارى از زمينها به مالكيت مالكان يا اميران عرب درآمدند .
خردهمالكان پيشين كه روى اين زمينها كشت مىكردند . هماكنون مورد استثمار مالكان عرب كه به فئودالها تبديل شدند ، قرار گرفتند ،
عربها با خود خط و زبان عربى را به عنوان ادبيات و زبان دينى به ايران آوردند و سپس در پايان سدهء هفتم ، عربى به عنوان خط و زبان رسمى و دولتى در ايران رواج يافت .
هماكنون زبان عربى براى كشورهاى آسياى غربى و شمال افريقا اهميت بينالمللى يافت بگونهايكه بيشتر آثار ادبى و اشعار ايرانى به زبان عربى نوشته مىشدند ، و حتى خود ايرانيها هم به زبان عربى چيز مىنوشتند .
مهمترين پىآمد استيلاى اعراب در ايران گسترش دين اسلام در اين كشور بود . در آغاز ، گسترش اين دين به كندى پيش مىرفت اما در اواسط سدهء هشتم آهنگ پيشرفت آن سريعتر شد ؛ در سدهء نهم بيشتر از مردم ساكن مركز ايران و خراسان مسلمان شده بودند .
اما در فارس ، بنا به گفتهء جغرافىدان استخرى ، حتى در نيمه سده دهم شمارهء زرتشتيان در ميان روستائيان بيشتر از مسلمانان بود . بسيارى از دهگانان فارس به دين زرتشتى باقى - ماندند و دژهاى كوهستانى را براى پيروان اين دين تكيهگاه قرار دادند . اما در پايان سده دهم اسلام ، بدون گفتگو دين اكثريت قريب به اتفاق تمام مردم ايران بود .
در صد سال نخستين استيلاى عربها پنداشته مىشد كه همهء غير عربهاى جديد الاسلام رشتههاى مليت خود را گسسته و از بيخ عرب خواهند شد . بنابراين اينها بايستى به قبايل
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 182
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص١٨٢