حكومت يزدگرد سوم دريافت كه بيهوده خطر اعراب را ناچيز شمرده است . رستم بر آن شد چريكهاى تمام استانهاى ايران را جمعآورى و رزمندگان ساير صنوف را به عمليات رزمى فراخواند . هنگام پائيز 636 بيشتر از لشكريان ايرانى در اردوگاه قادسيه نزديك حيره متمركز شدند ، در فاصله كمى از آنها اردوى عرب زير فرماندهى يكى از همر - زمان محمد يعنى سعد بن ابى وقاص موضع گرفت . جنگ قادسيه كه در آغاز سال 637 رويداد چند روز طول كشيد . عربها در حالى كه نيروهاى تقويتى تازهنفسى از سوريه برايشان رسيد ايرانيانرا شكست دادند . رستم در جنگ كشته شد ، پرچم سلطنتى ايران به دست عربها افتاد . درباريان يزدگرد سوم كه از اين شكست آگاه شدند ، تيسفون را تخليه و به حلوان واقع در كوههاى زاگرس ، گريختند . در تابستان 637 پايتخت كه تخليه شده بود ، به وسيله عربها اشغال گرديد . شهر به تاراج رفت و ويران شد و از اينپس هيچگاه نتوانست جاى خود را بازيابد . عربها برخى از ساكنان را قتلعام كردند و ديگران را به بردگى گرفتند .
در پايان سال 637 عربها سرتاسر بين النهرين را به تصرف درآوردند در اين منطقه اردوگاههائى را برپا كردند . مراكز فرماندهى خود را در كوفه واقع در غرب فرات ، و بصره در مصب رود دجله ، كنارهء خليج فارس قرار دادند . عربها پس از پيروزى شايانى كه به سال 642 در نزديكى نهاوند به دست آوردند ، در فاصلهء سالهاى 642 و 644 تمام شهر - هاى مركزى ايران و شهرهاى قزوين ، همدان ، جى ، رى ، قم ، كاشان و حتى آذربايجان را تصرف كردند .
در جنوب ايران عربها به سال 640 خوزستان را به تصرف درآوردند . اما براى فتح فارس ارتشهاى عرب همزمان از شمال ، غرب و جنوب ( از جزيره بحرين ) به اين استان حمله كردند ، بنابراين گشودن اين استان كمى به تأخير افتاد . دهگانان فارس در برابر يورش عربها دليرانه پايدارى كردند . اما چريكهاى آنها كه به سركردگى مرزبان مىجنگيدند سرانجام به دست عربها شكست خوردند .
استخر بر پايهء پيمان سال 648 به اطاعت عربها درآمد ، اما يك سال بعد مردم آنجا قيام كردند . عربها استخر را اشغال كردند و به ويرانى كشاندند ، در حدود 40 هزار مرد را كشتند ، زنان و كودكان آن شهر را به بردگى گرفتند . تنها به سال 649 عربها موفق شدند سرتاسر فارس را به اطاعت خود درآورند .
يزدگرد سوم از فارس به كرمان و از آنجا به سيستان گريخت و هنگامى كه اين استانها به وسيلهء عربها تصرف شد ، شاهنشاه به خراسان فرار كرد .
به سال 651 عربها به خراسان هجوم كردند . يزدگرد سوم به واحهء مرو گريخت . اما فرماندار مرو به نام ماهوى به او خيانت كرد ، دروازههاى شهر را به روى او بست و به عربها
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 180
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص١٨٠