نخستين مرحلهء جنگ ميان ايران و روم به سال 298 به شكست كامل ايران انجاميد ، در نتيجه شاه ساسانى به نام نرسى ( 293 - 302 ) ناگزير شد پيمان صلحى با روميان در نصيبين بهبندد و به موجب آن بايستى از ادعاى بر خاك ارمنستان چشم مىپوشيد و قسمت علياى بين النهرين و 5 استان بىاهميت واقع در بالاى رود دجله را به روميان واگذار مىكرد . شاپور دوم پس از گذشتن 40 سال از پيمان نصيبين ، دوباره به سال 338 جنگ را عليه روم آغاز كرد ، تا پيش از 363 م . جنگ با كاميابيهاى نوبهاى ادامه داشت ، در اين هنگام امپراطور ژولين با ارتش عظيمى به قلمرو ايرانيان در بين النهرين هجوم برد و وارد سلوكيه شد ، اما ضمن يكى از جنگها در ژوئن 369 به علت زخمى كه برداشت ، در گذشت . جانشين او به نام ايويان كه در اردوگاه برگزيده شد به سال 363 با شاپور دوم پيمان صلح تازهاى را در نصيبين منعقد كرد ، به موجب اين پيمان ، تمام سرزمينهائيكه طبق پيمان سال 298 ، ايران از دست داده بود ، به اضافه شهر نصيبين دوباره به ايران واگذار گرديد ،
پس از مرگ شاپور دوم شاهنشاهى ساسانى صحنه ستيز و آشفتگى روحانيان و سرداران كه كوشش داشتند ، شاهنشاه را به آلت دست مبدل كنند ، گرديد ؛ در ظرف 20 سال ( 379 - 399 ) سه شاه در اثر توطئه كشته شدند . به سال 387 ايران موفق شد پيمان سودمندى را با روم منعقد كند ، به موجب اين پيمان . منطقه ماوراء قفقاز به دو منطقه نفوذ روم و ايران تقسيم گرديد : منطقهء روميان ، ارمنستان غربى و لازيكا ( در غرب گرجستان ) ، و منطقه ايرانيان قسمت مهمى از ارمنستان ( ارمنستان ايران ) ، گرجستان شرقى ( كارتليا ) و آلبانيا ، بود . در آغاز هريك از اين مناطق داراى شاه محلى بودند و تحت الحمايه ايران بهشمار مىآمدند ، اما رفتهرفته اين شاهان بر كنار شدند و سه كشور نامبرده در رديف استانهاى خودمختار تابع ايران درآمدند و حاكميت محلى آنها در دست اشراف ممتاز و روحانيون مسيحى بود .
در فاصلهء سالهاى 60 - 80 سدهء چهارم ، ساسانيان در پى پيروزيهائى كه در شرق به دست آورده بودند ، موقعيتشان در شاهزادهنشين كوشان استوار شد ، اين نقطه در شرق افغانستان امروزى قرار داشت و شاهزادگان ساسانى به عنوان فرمانروايان اين استان به كوشانشاه ملقب شدند .
ايران در سدهء پنجم
شاه يزدگرد اول ( 399 - 420 ) كوشش داشت با اقدامات پيچيدهاى نفوذ روحانيان