ناپاكى و بدى و تاريكى را از خود بزدايد و براى اين كار لازم است كه خود را از بند ماديات آزاد كند . بنابراين يك مانوى مؤمن نبايستى دارائى ، خانواده و حتى منزل مىداشت ، نبايستى متأهل مىشد ، بايستى از خوردن گوشت و شراب و بقيه نعمات مادى دورى مىجست . اما از آنجا كه تاب آوردن در برابر اين رياضتهاى سخت عملا براى عده كمى امكان داشت ، بنابراين مؤمنان دين مانى به دو درجه تقسيم مىشدند : « مؤمنان كامل » كه در انجام مقررات دينى سختكوش بودند ، اينها بايستى رياضت مىكشيدند و آموزش مانى را تبليغ مىكردند . و « مجريان » كه مىتوانستند مسكن ، خانواده ، شغل و دارائى داشته باشند ، اما موظف بودند به « مؤمنان كامل » منزل و پناه بدهند و به آنها كمك كنند ؛ تنها براى اينكه روح آنها از گناه پاك شود هر « مجرى » پيش از مرگش بايستى به مقام « مؤمن كامل » ارتقا مىيافت .
مانيگرى در آنزمان نهتنها در بين النهرين و ايران بلكه در امپراطورى روم ( تا شمال افريقا و اسپانى ) ، در آسياى ميانه و سپس ميان اوئيگورها « 1 » رواج يافت . از آنجا كه مانيگرى نظام اجتماعى موجود را به عنوان تقويتكننده پديدههاى تاريكى و تباهى محكوم مىشناخت ، با وجود منفى بودن ، جامعهء استثمارگر و در رأس آن دستگاه دولت را سخت مىكوبيد ، بنابراين رفتهرفته اين آئين در ايران و امپراطورى روم پيروانى بهدست آورد .
در شهرهاى بين النهرين و ايران گروههاى نسبتا مهمى از يهوديان مىزيستند .
يهوديان در ايران از خودمختارى آشكار بهره مىبردند . رهبر آنها به اكسيلارخ ( واژه يونانى است . يعنى شاهزاده رانده ) شهرت داشت ، اين گروه از سوى ساسانيان مورد پيگرد قرار نمىگرفتند .
در سدههاى سوم - چهارم در ميان سوريهايهاى بين النهرين و سپس غالبا در ميان خود پارسها بگونهء گستردهاى مسيحيت رواج يافت ، ساسانيان نخست اين گروه را پيگرد نمىكردند . هنگاميكه مسيحيت به عنوان دين رسمى در امپراطورى روم اعلام گرديد ( عملا در سال سىام قرن چهارم ) ، وضع عوض شد ، حتى در ارمنستان ( به سال 302 ميلادى ) و به دنبال آن در گرجستان شرقى ( گارتليا به سال سىام قرن چهارم ) و در آلبانياى قفقاز ( در خاور ماوراء قفقاز ) اين دين رواج يافت . در اين هنگام ساسانيان مسيحيان را به عنوان هواخواهان سياسى روميان مىشناختند ، و در زمان شاپور دوم
هامش
( 1 ) . اوئيگورها - تيرهاى بودند كه در شرق تركستان روس كنونى مىزيستند و داراى زبان و ادبيات ويژهاى بودند كه اخيرا كشف شده است .