دستهبندى نبودند ) ؛ هيچ فردى حق نداشت تغيير صنف بدهد . نسبت به صنفبندى طبقاتى دورهء اوستا ، در زمان ساسانيان دگرگونيهائى اساسى پديد آمد ، اين چهار صنف به شرح زير بودند : روحانيان يا آسراوان ( به زبان اوستائى آتراوان ) ، پيكارگران يا آرتشتاران ( به زبان اوستائى رتيشتار ) ، دبيران يا ديپيران ( اين يك صنف تازهاى بود كه در زمان دولتهاى بعدى پديد آمد و نقش آن ضمن رشد دستگاه ديوانسالارى زمان ساسانيان اهميت داشت ) و صنف مالياتدهندگان يا واستريوشان ( به زبان اوستائى واستروفشوئيات ، در زمان باستان اين نام را به دهقانان آزاد داده بودند ) . سه صنف اولى ممتاز بهشمار مىآمدند ، از پرداخت ماليات و انجام وظايف معاف بودند . اما اينان خدمات دينى ، جنگى و ادارى دستگاه را انجام مىدادند . در داخل اين صنوف هم سلسلهء مراتب وجود داشت و به پايههاى مختلف تقسيم مىشدند .
روحانيان معمولى به ماگ ( مغ ) شهرت داشتند . در رأس روحانيان هر استان ماگوپات ( « رئيس مغان » ) بود و رياست عاليه روحانيان را در سرتاسر كشور ماگوپاتان ماگوپات ( شكل تازه اين واژه « موبدان موبد » است ) بهعهده داشت ؛ او درعينحال رئيس جامعه روحانيان زرتشتى و قاضى القضات بهشمار مىرفت و در سدههاى چهارم و پنجم بلندترين مقام را در دولت ، پس از شاه دارا بود . صنف پيكارگران را ارتشتاران سالار يا اران سپهپات ( فرمانده عالى ايران ) رهبرى مىكرد . بنا به مداركى كه از نخستين سالهاى حكومت ساسانيان بهدست آمده ، اريستوكراتهاى ايرانى به شهردارها ( شاهان تحت الحمايه شاهنشاه و استانداران استانها ، كه وابسته به خاندان ساسانيان بودند ) ، ويسپوهرها ( اعضاى خانوادههاى اشراف كه از ميان آنها مأموران بلندپايه برگزيده مىشدند ) ، وزورگها ( از ميان آنها فرماندهان بلندپايه لشكرى ، درباريان و بلندپايگان برمىخاستند ) ، تقسيم مىشدند . پائينترين پايههاى لشكرى را آزاتها دارا بودند ( به فارسى جديد آزادگان ) ، اينها شامل مالكان جزء بودند و سوارهنظام از ميان اين صنف برگزيده مىشدند . صنف دبيران شامل مأموران كشورى بودند - بوروكراتها ، در رأس اين صنف دبير پات ( يا دبير بد ) قرار داشت كه رئيس دبيرخانه شاه بهشمار مىرفت .
صنف مالياتدهندگان شامل كشتكاران ( واستريوشان ) ، صنعتگران ( خوتوخشان ، از واژه اوستاتى خوتى ) ، سوداگران و همهء شهريها يعنى تودهء مردم شهرنشين به استثناى سه صنف ممتاز نامبردهء بالا بودند . نوع مالياتهائى كه اين صنف مىپرداخت شامل ماليات سرانه ( گزيت ) ، ماليات ارضى ( خراگ ، اين ماليات را دهقانان مىپرداختند ) و مالياتهاى فوقالعادهء ديگر بود ؛ دهقانان موظف به انجام بيگارى بودند - ساختن ساختمانهاى آبيارى ، دژها و ساختمانهاى دولتى ، اعضاى وابسته به صنف مالياتدهنده
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 159
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص١٥٩