1 - گاهى شبهه بدويه است بدين معنا كه شك ما در اصل وجوب است در چنين مواردى لا خلاف فى نفى الوجوب و يا به عبارت ديگر جريان اصالة عدم الوجوب .
2 - و گاهى شبهه مقرون به علم اجمالى است بدين معنا كه قطع داريم به اينكه خطابى از شارع رسيده و براى ما اشتغال ذمّه درست كرده نسبت به يك عبادت معينهاى و لكن ما در متعلّق ( و يا افراد ) تكليف و يا مكلّف به شك داريم .
حال شك در متعلّق تكليف و يا مكلّف به خود بر دو قسم است :
1 - آنجا كه دوران امر ميان دو امر متباين است يعنى اگرچه علم به خطاب كلّى ( صلّ ) داريم و مىدانيم كه برعهدهء ماست ، لكن نمىدانيم به قصر تعلق گرفته يا اتمام به ظهر تعلّق گرفته يا جمعه ؟
2 - آنجا كه دوران امر ميان اقلّ و اكثر است كه در هر حال اقلّ قدر متيقّن است لكن اقلّ و اكثر خود بر دو نوع است : الف : اقلّ و اكثر استقلالى ؛ ب - اقلّ و اكثر ارتباطى .
* منظور از اقل و اكثر ارتباطى چيست ؟
اين است كه اگر در واقع ، اكثر متعلّق تكليف باشد انجام دادن اقلّ لغو و فاسد اسد و به درد نمىخورد فى المثل اقلّ در شبههء وجوبيّه طاعت محسوب نمىشود و در شبههء تحريميه معصيت به حساب نمىآيد .
مثال : گاهى مكلّف ، به يك تكليف وجوب مثلا نماز علم دارد ، لكن شك مىكند كه متعلّق اين تكليف نماز با سوره است ( يعنى اكثر ) و يا نماز بىسوره است ( يعنى اقلّ ) پس در اينجا تكليف معلوم است ، لكن متعلّق آن مردّد است ميان اقلّ و اكثر .
* در اقلّ و اكثر ارتباطى تكليف چيست ؟
1 - جناب شيخ قائل به جريان برائت عقلى و نقلى در مورد تكليف به اكثر يعنى نماز با سوره و جزئيت سوره براى نماز است .
2 - برخى از متأخرين و گروهى از قدما قائل به عدم جريان برائت بطور مطلق نه عقلى و نه نقلى بوده و بلكه قائل به احتياط شده و اكثر را مىآورند .
* نظر جناب شيخ حرّ در اين مسئله چيست ؟
قائل به احتياط در موارد علم اجمالى است لكن :
1 - در دوران ميان متباينين به جمع هر دو .
2 - و در اقلّ و اكثر به اتيان و انجام اكثر است .
* دليل جناب حرّ بر وجوب احتياط در موارد علم اجمالى چيست ؟
اين است كه در اين مسئله چهار حالت و يا صورت بيشتر متصوّر نيست :
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 150
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص١٥٠