قابل تسالم كه در نتيجهء يك علت از آنها تشكيل شود و هر كدام جزء علت باشند زيرا در اين صورت تركيب لازم آيد و دو مبدأ وجود ندارد بلكه يك مبدأ مركب و بطلان آن مقام ديگرى دارد در اين فرض در آفرينش هر مخلوقى تزاحم وجود دارد چه كوچك باشد چه بزرگ ، چه كلى باشد چه جزئى ، زيرا فاعليت مطلقهء هر مبدأ مىخواهد در آن تأثير كند ، و اين تزاحم نتيجهء منفى دارد زيرا هر كدام از اين دو فاعل مستقل مانع ديگرى است و لازمهاش اين است كه مخلوقى به وجود نيايد و همه چيز تباه گردد و اين مطابق است با مضمون آيهء شريفهء : «
لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا
» « اگر با خدا معبودان ديگر بودند آسمان و زمين تباه مىشدند » . اين يك استدلال انّى است كه از معلول پى به علت برند بدين تقرير :
اگر مبدأ آفرينش دو باشد يا از هر جهت موافقند پس دوئيت محقق نشود چون دوئى بر اساس يك تفاوتى تحقق پذير است و اگر با هم اختلاف و تفاوت دارند به ناچار اين اختلاف مايهء اختلاف در كار و آفرينش و تدبير آنها مىشود ولى يك نواختى و جريان منظم هستى و گردش منظم شب و روز و خورشيد و ماه دليل يگانگى خالق و مدبرند . مرحوم مجلسى عليه الرحمه اين دليل را به چند تقرير در شرح كافى بيان كرده :
1 - اگر ادعا كنى دو خدا هست به ناچار ميان آنها در وجود انفصالى است و در هويت افتراقى ، در اينجا موجود سومى در ميان آيد كه مركب از مجموع دوتا است و مقصود از فرجه آن است ، زيرا كه آن منفصل بالذات و الهويت است و اين مجموع مركب چون از دو واجب بالذات و مستغنى از جاعل تركيب شده موجود است بدون علت زيرا احتياج مركب به جاعل به حساب احتياج اجزاء او است ، وقتى اجزاء احتياج به علت ندارند او هم از