است كه مادهء جنين - فرض كن - از يك ميليون اتم تشكيل شده ، يك اتم رنگ و خواص اعصاب و . . و . . ندارد هر چه بر آن افزوده شود اعتبار مقدارى آن كه موضوع هندسه است از نظر شمارش و شكل تغيير مىكند ولى از نظر وصف و كيفيت كثرت اجزاء اثرى ندارد و اين خود دليل است بر اينكه دست قدرتى در آفرينش كار مىكند و ممكن است منظور امام از اينكه اين قلعهء در بسته به روى امثال طاوسها باز مىشود اشاره به پيدايش حيات باشد كه سرّ لا ينحل علوم مادى است و دارون پس از عمرى فكر و مطالعه و تجربه از نظر بررسى و قوهء حيات و زندگى در موجودات مادى ناگزير شد كه اعتراف به وجود خالقى فوق الطبيعه كند كه روح حيات را در ماده مىدمد . اخبار گذشته در مقام اثبات وجود صانع بودند و اين خبر در مقام اثبات توحيد ذاتى و ابطال عقيدهء دو خدائى ثنويه است ، اين عقيده منسوب به پارسيان قديم و پيروان مانى و دمزنان از يزدان و اهريمن است .
موضوع دو مبدأ را به دو وجه مىتوان تقرير كرد :
1 - يك مبدأ وجودى كه علت موجودات باشد و يك مبدأ عدمى كه اعدام متمايزه به اعتبار اينكه در ظل موجودات واقع هستند بدان منسوب گردند ، نه مانند نسبت وجود معلول به وجود علت كه تراوش و تأثيرى در ميان باشد بلكه مانند نسبت جزء به كل ، در اين صورت اگر شر را عدم متمايز و ظل وجود بدانيم و نسبت خلق و جعل به آن تبعى و مجازى باشد چنانچه حكماء و فلاسفهء اسلامى گويند تعبير دو مبدأ براى خير و شر با توحيد منافات ندارد ، زيرا اعدام مضافه كه مىتوان از آنها به اجزاء عدم مطلق تعبير كرد از همان عدم مطلقند و اين عبارت درست است :
موجودات اثر خدا يعنى وجود كلى و مطلق است و معدومات از عدم مطلق هستند ، زيرا شرور به معنى اعدام متمايزه گر چه وجود تبعى و مجازى دارند ولى در حاق عدم بالذات واقعند و مبدئيت نور و ظلمت به حساب اينكه
الكافي ( أصول الكافي ) ( فارسي ) — صفحة 550
مساهمون: الشيخ الكليني
ص٥٥٠