ندارد اين جواب را بدهد و حديث ششم به خوبى اين موضوع را توضيح مىدهد كه امام صادق ( ع ) به مثل محمد بن مسلم كه از افاضل دانشمندان شاگردان او است مىفرمايد : اگر مسألهاى كه از شما بپرسند ندانيد صريحا بگوئيد نمىدانم نگوئيد " الله اعلم " كه موجب نگرانى سئوالكننده شود به اعتبار اينكه شما نخواستيد جواب او را بدهيد يا نسبت به شما بدبين شوند كه ممكن است از نظر عقيده مخالف حكومت وقت جواب صريح نمىدهيد ، چون دستگاه تعقيب شيعه و پىگيرى از اسرار آنها در زمان امام صادق و دوران خلافت منصور عباسى و هم در دورهء هرون الرشيد بسيار سخت و دقيق بوده چنانچه بسا خود شخص منصور و هرون به جاسوسى نسبت به مردم مى پرداختند و از مضمون حديث وضوى داود ضربى و هم حديث جبهء اهدائى هرون به على بن يقطين اين موضوع به خوبى روشن است . معرفتى كه مقدمهء عمل است عقيده و ايمان درجهء اول است كه اول پايهء مسلمانى است و شرط اقدام به عمل دينى مقبول است و معرفتى كه نتيجهء عمل است اطمينان و وجدان دينى است كه بر اثر تمرين و مداومت به اعمال حاصل مىشود و ترك اعمال دينى دليل بر نبودن اول مراتب معرفت است كه عقيده بدين و اصول اوليه آن باشد چون توحيد و نبوت و معاد . نفى علم از بىعمل دو راه دارد :
الف - از نظر ادبى نفى شىء است به نفى اثرش و منظور از آن نفى فائده و نتيجهء علم است مانند اينكه گويند فلانى مرد نيست يعنى آثار مردى ندارد .
ب - نفى مقام وجدانى است چون علم يك تصديق قلبى است كه محصول دليل و برهان است و اين تصديق قلبى وقتى كامل شد به مقام وجدانى مىرسد و علمى كه عمل ندارد علم وجدانى نيست و از اين نظر به طور حقيقت علم نيست و تعبير از اينكه وقتى عمل نشد مىكوچد اشاره به اين
الكافي ( أصول الكافي ) ( فارسي ) — صفحة 522
مساهمون: الشيخ الكليني
ص٥٢٢