( * ) آنجا كه شك ما در مكلّف به است خود بر چند قسم است ؟
بر دو قسم است :
1 - گاهى دوران بين المتباينين است يعنى ميان دو طرف شبهه هيچگونه قدر جامعى وجود ندارد و نسبت به هم متبايناند فى المثل :
1 - نمىدانم كه آيا وجوب به ظهر تعلّق گرفته و يا به جمعه .
2 - يا نمىدانم كه آيا حرمت به غضب تعلّق گرفته و يا سرقت .
3 - و گاهى دوران بين اقلّ و اكثر است يعنى يك قدر مشتركى كه همان اقل باشد در طرفين شبهه وجود دارد .
حال اگر اقل واجب باشد كه اقل وجود دارد و اگر اكثر ( در واقع ) واجب باشد ، باز اقلّ در ضمن اكثر وجود دارد .
( * ) دوران ميان اقل و اكثر خود بر چند قسم است ؟
بر دو قسم :
1 - گاهى اقلّ و اكثر استقلالى است . يعنى : هريك از اقل و اكثر بطور مستقل واجب است و اين در مواردى است كه اگر در واقع اقل واجب باشد كه با اتيان آن ( اقل ) ، مطلوب حاصل مىشود و اگر در واقع اكثر واجب باشد و ما اقل را اتيان كنيم به همان نسبت برائت ذمه حاصل شده و داراى اثر است فى المثل شما مردّد مىشوى كه آيا به پدرت 500 تومان بدهكارى و يا 1000 تومان در اينجا :
اگر در واقع پرداخت اكثر يعنى 1000 تومان واجب باشد و شما 500 تومان را كه اقل است پرداخت نمايى ، به همان نسبت 500 تومان قرض خود را اداء كردهاى نه بيشتر ، و هكذا در فرائض .
2 - و گاهى اقلّ و اكثر ارتباطى است .
يعنى : اقلّ فاقد استقلال بوده ، بلكه مرتبط به اكثر است و در حقيقت يك واحد به هم پيوستهاند و اين در مواردى است كه اگر فىالواقع اكثر واجب باشد و شما اقلّ را اتيان كنى ، گويا هيچ كارى انجام ندادهاى ، به عبارت ديگر اتيان به اقل ارزشى ندارد .
فىالمثل : شما شك دارى كه آيا نماز با سوره واجب است و يا بىسوره ، در اينجا اگر شما نماز بدون سوره بخوانى و در واقع نماز با سوره واجب باشد ، نماز شما فاقد ارزش است .
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 269
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٢٦٩