تشريح المسائل
( * ) چه پاسخى از اين دسته رواياتى كه مطرح شد داده شده است ؟
پاسخ اوّل همان پاسخى ميرزاى قمى است كه قبل از ذكر روايات ، در بيان معناى توقف آورده شد و از جانب شيخ ردّ شد . پاسخ دوم : همان جوابى بود كه به صورت توهّم مطرح و جناب شيخ آن را نيز ردّ كردند .
و امّا پاسخ سوّم : از جناب شيخ است كه به كليّه روايات و اخبار توقّف مىدهد چه اخبارى كه ذكر شد و چه اخبارى كه وجود دارد امّا در اينجا ذكر نشد ، و حاصل آن اين است كه : اخبار و احاديث مذكور به سه دسته تقسيم مىشوند :
1 - اخبارى كه مضمونشان دلالت دارد بر اينكه ارتكاب شبهات ، دخول در هلاكت است .
2 - اخبارى كه اعتماد بر استنباطات عقلى ظنّى را در امور عمليّه ، تخطئه و از آن نهى كرده است و يا چون مسئله از اعتقادات بوده مثل صفات خدا ، رسول و ائمه عليهم السّلام ، از عمل به ظنّ ، نهى فرموده است .
3 - اخبارى كه ظاهر آنها دلالت بر استحباب احتياط و رجحان توقف دارد .
( * ) پاسخ شيخ از روايات دستهء اوّل چيست ؟
اين است كه :
1 - بله با قطعنظر از اين روايات هم ، عقل مستقلا حكم مىكند به اينكه ارتكاب به اين مشتبهات اقتحام در هلاكت است . يعنى : اگر مرتكب شدى و در واقع حرام بود ، مؤاخذه شده و معاقب خواهى بود .
2 - حكم عقل در رابطهء با فاعل و مرتكبى است كه در ارتكاب به شبهه هيچ عذرى نداشته است و الا كسى كه در ارتكاب به شبهه معذور است عقلا عقابى ندارد .
پس : مراد در اينجا جاهل مقصّر است ، يعنى : كسى يا كسانى كه قادر بر رفع شبهه بودهاند يعنى مىتوانستهاند با مراجعهء به امام و يا طرقى كه ائمه نصب كردهاند پاسخ خود را دريافت كند و لكن مراجعه نكرده و شبهه را مرتكب شدهاند . قهرا چنين كسانى معذور نمىباشند .
3 - رواياتى كه موردشان جاهل مقصّر است .
الف : يكى روايت مقبوله عمر بن حنظله است كه فرمود : فارجه حتّى تلقى امامك . . . .
ب : يكى روايت موثقه حمزه است كه فرمود : و الردّ الى ائمة الهدى . . . .
يكى روايت جابر است كه فرمود : فردّوه الينا حتّى نشرح لكم . . . .
د : يكى روايت مسمعى است كه فرمود : فردّوا الينا علمه . . .
حال مورد هريك از روايات مذكور موردى است كه ازالهء شبهه با مراجعه به امام و يا راههاى شريعت معتبره ممكن است .