تشريح المسائل
( * ) مقدمة بفرماييد تكليف الجاهل به امرى از امور فعلا او تركا به چند صورت است ؟
به چهار صورت :
1 - مراد شارع اين باشد كه جاهل با وجود جهلش به واقع تكليفى را با قصد قربت و امتثال انجام دهد كه چنين تكليفى براى جاهل محال است .
( * ) چرا چنين تكليفى براى جاهل محال است ؟
چونكه :
1 - قصد قربت متوقف بر علم به تكليف است .
2 - جاهل علم به تكليف ندارد .
پس : قصد قربت براى جاهل محال است . در نتيجه : شايد جاهل چيزى را قصد كند كه نه تنها مطلوب مولى نبوده بلكه مبغوض او باشد و لذا گفته مىشود كيف يكون المبعد مقرّبا .
نكته : شايد منظور سيد ابن زهره همين معنا بوده باشد .
2 - مراد شارع اين باشد كه اصل الفعل و يا ترك الفعل از مكلّف جاهل صادر شود و آنچه مطلوب است ذات العمل است چه مكلّف قصد قربت بكند يا نه . چنين تكليفى هم در حقّ جاهل محال است .
( * ) چرا چنين تكليفى بر جاهل غيرممكن است ؟
چونكه محرك عبد به انجام و يا ترك فعل ، علم به تكليف است .
جاهل علم به تكليف ندارد و روحش از آن بىخبر است .
پس : مكلّف جاهل محرّكى براى انجام و يا ترك فعل ندارد كه قصد قربت بكند يا نه .
3 - مراد شارع از تكليف به جاهل اين باشد كه جاهل و شاك به عنوان احتياط ، ملتزم به انجام اين فعل و يا ترك آن مجهول شود .
نكته : در اين صورت هم اگر دليلى بر وجوب احتياط داشته باشيم كه همان دليل در تحريك جاهل و شاك به طرف فعل يا ترك كافى بوده و نيازى به تكليف واقعى نمىباشد .
و اگر چنين دليلى وجود نداشته باشد ، صرف وجود واقعى تكليف مشكوك محرك بنده به طرف موافقت و لو احتياطا نمىباشد و لذا اين قسم هم بلامعنا است .
4 - مراد شارع از تكليف جاهل اين باشد كه فلان فعل و يا ترك از عبد صادر شود بدون اينكه تكليف مجهول محرّك او باشد ، مثل : امور مباحه كه گاهى انجام مىشوند و گاهى نه در اين صورت نيز اتيان فعل و يا ترك را غرض تكليف قرار دادن محال است ، چرا كه تحصيل حاصل است .