تشريح المسائل
( * ) پنجمين حديث مورد استدلال حضرات جهت اثبات برائت در شبهات بدويه كدام حديث است ؟
اين حديث شريف است كه : هر شخصى كه امرى را از روى جهالت مرتكب شود تكليفى بر او نيست .
( * ) كيفيت استدلالشان چيست ؟
1 - كسى كه حرمت استعمال دخانيات را نمىداند اگر استعمال كند از روى جهالت است . صغرى
2 - بنا بر حديث مزبور ، هر ارتكاب امرى كه از روى جهالت باشد ، عقاب ندارد . كبرى
پس : كسى كه حرمت استعمال دخانيات را نمىداند اگر مرتكب شود ، عقاب ندارد . نتيجه
( * ) قبل از بيان اشكال شيخ بفرماييد جاهل بر چند نوع است ؟
بر سه نوع است :
1 - جاهل محض ، كه از حكم مسئله آنهم بجنسه خبر ندارد .
2 - جاهل به جهل مركب ، كه فى الجملة به حكم ( بجنسه ) علم دارد ، لكن در نوع حكم مشكل دارد .
يعنى : فكر مىكند كه فلان حكم درست است و حال آنكه آنچه را كه او بدان يقين كرده خلاف واقع است .
3 - جاهل به جهل بسيط ( و يا شاك ) ، كه از جهل خود خبر دارد ، لكن حكم را نمىداند امّا مىداند كه نمىداند .
( * ) با توجه به معانى جهل و جاهل اشكال شيخ به استدلال مزبور چيست ؟
1 - حديث مزبور ظهور در جاهل به جهل محض و جهل مركب فعلى را صواب و از واقع آن غافل است دارد .
2 - بحث ما پيرامون جاهل به جهل بسيط يعنى شاكى است كه در صواب و خطا بودن فعل مردّد است .
پس : حديث در جاهل به جهل بسيط ظهور نداشته و از آنچه ما در صدد آن هستيم بيگانه است .
( * ) مؤيد بيان شيخ چيست ؟
اولا : در اينجا جهالت سبب ارتكاب شده و بلاشك اين جهل ، جهل مركب است نه بسيط ، چرا كه شك به ما هو شك يا سبب ارتكاب نيست و يا اگر هم باشد اضعف از جهل مركب است .
ثانيا : اگر مراد از جهالت ، شك باشد بايد حديث را تخصيص بزنيم و بگوييم : كسى كه امرى را از روى جهالت انجام دهد تكليفى بر او نيست مگر جاهل به جهل بسيطى كه مقصر است و معاقب .
پس : حديث مخصوص به جاهل قاصر ( يعنى فاحصى كه به حكم واقعى نرسيده و شاك مانده ) است .
حديث در مقابل تعليل است يعنى : جهالت سبب ارتكاب است . و العلة تعمّم .