1 - يكى در حديثى كه شيخ صدوق نقل كرده ، آمده است كه ( الوسوسة فى التفكّر فى الخلق ) 2 - و يكى در حديث مرفوعهء هندى كه آمده است كه : ( التفكّر فى الوسوسة فى الخلق ) .
( * ) كداميك از دو تعبير فوق عقلا انسب است ؟
تعبير اول ، چرا كه وسوسهء در تفكّر غالبا در امرى از امور پيدا مىشود نه تفكّر در وسوسه .
( * ) مراد حديث چيست ؟
1 - اگر مراد از خلق ، معناى مصدرى آن يعنى خلقت و آفرينش باشد ، در هنگام تفكّر در آفرينش جهان ، انسان و مبدا آفرينش ، شيطان به وسوسه او پرداخته و شبهات نامربوطى را در رابطه با خداى عالم در جان او مىاندازد ، كه او را چه كسى آفريده ، او كجاست ، و هكذا امثالهم . . . .
بر اساس مطلب و معناى فوق ، معناى حديث اين است كه :
اينگونه از فكرها در امتهاى گذشته حرام بود لكن خدا بر امّت اسلام منّت گذاشت و حرمت و مؤاخذه را از آنها رفع نمود .
( * ) نقل روايات متعدّد توسط شيخ در رابطه با وسوسه به چه منظور است ؟
به اين منظور است كه هريك از مؤمنين به هنگام انديشه در امور آفرينش ، دچار اينگونه سؤالات وسوسهانگيز مىشود كه براى رهايى از آن و شر وسواس شيطانى به خدا پناه ببرد .
2 - و اگر مراد از خلق به معناى اسم مفعولى يعنى : آنچه خلق شده است باشد و مراد از وسوسهء در تفكر در خلق به معناى سوءظن داشتن به مردم باشد ، مراد از حديث اين است كه :
اين مسئله در امتهاى گذشته حرام بود ، لكن از امت اسلامى رفع شد ( البتّه در صورتى كه به دنبال سوءظن تجسّس نباشد و الا حرام است . )
( * ) از نظر شيخ كداميك از دو معناى فوق نسبت به تعبير ما لم ينطق بشفتيه انسب است ؟
معناى دوم انسب است ، چرا كه وسوسه معمولا در امر مخلوق است و نه در امور خلقت .
( * ) نظر فقهاء پيرامون معناى سه فراز آخر حديث چيست ؟
همين معنايى است كه جناب شيخ فرمود :
( * ) معناى روايت مرفوعهاى كه جناب صدوق در خصال از امام صادق نقل نموده چيست ؟
اين است كه : سه خصلت است كه هيچ پيامبر يا وليّى از اين سه خصلت به دور نمىباشد ، كه همان طيره ، حسد و تفكر در وسوسه در خلق است .
( * ) از معناى ظاهرى حديث چه برداشت مىشود ؟
اينكه اين اوصاف همانطور كه در افراد عادى و معمولى وجود دارد ، در انبياء و اولياء نيز يافت مىشود .
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 127
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص١٢٧