از نظر عقل محال نباشند اينست معنى آنچه ما بدان معتقديم .
اگر گويد : چون خدا سبحانه داند كه بندهء او صد سال زنده ميماند بحسب مصلحتى كه در آنست پس با اين حال چگونه مىشود در آن مدت فزايد يا كم نمايد ؟
گوئيم : ميتواند مصلحت عمر صد ساله را شرط باشد كه فلان كار را آن بنده نكند و چون آن كار را كرد بيست بر صد بيفزايد يا بيست از آن كم كند و اين هم محال نباشد .
اگر گفت : خدا كه ميداند بنده بدان شرط عمل مىكند يا نه ؟
گوئيم : آرى خدا بدان دانا است و به هر چه بود شدنى است پيش از بودش دانا است و دانا است به آنچه نميباشد كه اگر بود چگونه بود .
اگر گفت : چون حالش پيش خدا معلوم است عمر حتمى او هم معلوم است و بيش و كم شدن معنا ندارد .
گوئيم : اين بيش و كم بودن فرضى است نه واقعى يعنى مىشود كه چنين باشد و نشدنى نيست كه اگر حال چنين باشد اجل پس و پيش مىشود ، خدا تعالى هم از قوم نوح گزارش داده كه اگر مؤمن ميشدند عذابشان برداشته ميشد و خدا آنان را بمال و اولاد كمك ميداد و تا مدت معلومى مرگ آنها را پس ميانداخت و فرمود در حكايت از قوم نوح ( سورهء نوح آيهء 10 ) : «
فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً
» پس گفتيم آمرزش جوئيد از پروردگار خود « 1 » كه براستى او پر آمرزنده است 11 - ميفرستد بر شما بارانى پياپى 12 - و كمك دهد شما را باموال و پسران و بسازد براى
هامش
( 1 ) در قرآن چنانچه درج شد صدر آيه فقلت مىباشد و كلمهء يا قوم ندارد و كلمهء يا قوم در آيهء دوم است از سوره كه ميفرمايد : «يا قَوْمِ إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ» : اى قوم من براى شما بيم دهندهاى آشكارم ، و اين كلمهء يا قوم را مصنف بر وجه اقتباس آورده يا آيه را بدان جا پيوست داده است و به هر حال تعبير مصنف ( ره ) خالى از تشويش نيست ( مترجم ) .