يك سوم باشد به مقدار وقيه كه 7 مثقال يا 40 درهم است ، و اين كنايه از كم بودن زائد و بر يك سوم است يا مقصود اينست كه اگر فزونى كمتر از وقيه باشد و بهواء بخار شود ضرر ندارد ، و بسا اين در صورتى كه آب انگور يك رطل باشد كه 91 مثقال و كسريست و در برخى اخبار است يك دوازدهم به هوا بخار شود چنانچه شيخ باسناد خود از امام ششم عليه السّلام روايت كرده كه چون آب انگور پخته شود تا سه دانگ و نيمش برود و وانهندش تا سرد شود البته دو سوم او رفته است و يك سوم آن مانده و يك دوازدهم بر اين وجه نزديك بيك وقيه در رطل بمعنى نخست است و با اين هم بىاشكال نيست ( در تهذيب 9 / 120 ) .
7 - رفتن دو سوم كه در اين باب معتبر است آيا بر حسب پيمانه است يا وزن ؟ ظاهر برخى اخبار اعتبار پيمانه است و ظاهر برخى فقهاء چون محقّق اردبيلى - ره - اعتبار وزن است و بيشتر فقهاء توجهى به تفاوت ميان اين دو نكردند و از اين رو متعرض آن نشدند و معلوم است كه نسبت آنچه بخار مىشود و ميرود در آب انگور با آنچه ميماند از نظر پيمانه و وزن تفاوت دارد و اين بآزمايش روشن است و مىشود دليل آورد بر آن بدان چه يكى از افاضل متوجه آن شده و آن اينست كه نقصان كيل يا وزن بر اثر جوش براى اينست كه برخى اجزاء آب انگور تبديل به هوا مىشود و از آن كم ميگردد و ترديد ندارد كه اجزاء بخار شده بتدريج لطيفترند از آنچه بجا مانند و لطيف وزن كمتر و حجم بيشتر دارد از كثيف كه بجا ماند و آنچه كم مىشود بايد حجم بيشتر و وزن كمتر داشته باشد ، بعلاوه كه نقصان حجم بسا بواسطه تراكم اجزاء پديد شود كه سفت مىشود و دعوى اينكه تراكم در موضوع بحث محقق نشود چون حرارت مايه باز شدن اجزاء است نه تراكم آنها باطل است ، زيرا بسا كه اين تراكم بوسيله گشايش بستگى اجزاء بوجود آيد و اجزاء بدين وسيله همديگر را جذب كنند و در هم روند و تراكم پديد شود چنانچه در باره پديد شدن رنگ سياه گفتند : كه از آميزش زاج و عفص و در هم شدن آنها پديد گردد فتأمل ، و روشن است كه ذهاب دو سوّم از نظر پيمانه پيش از ذهاب دو سوم است از نظر وزن
بحار الأنوار (ج54) (آسمان و جهان) (فارسى) — صفحة 285
مساهمون: العلامة المجلسي
ص٢٨٥