پيدايش ملامتيه در نيشابور
1 ) از آنچه دربارهء پيوند ملامتيه وصوفيه با أهل فتوت گفتيم ، روشن شد كه فرقهء ملامتيّه بهطور ناگهانى وبدون زمينهء قبلي وجدا از حركت صوفيه كه در أكثر بلاد اسلامى در دو قرن سوم وچهارم هجرى انتشار داشت پديد نيامد . همچنان كه بعد از پيدايش نيز در محدودهء جغرافيائى خود - نيشابور وخراسان - متوقف نماند ، بلكه عناصر اصلى انديشهء آن از أصول تصوّف اقتباس گرديد ، ولباس خاصي بدان پوشيده شد ومعاني عميقترى به خود گرفت وپس از پيدايش ورشد وتكامل ، به ساير محافل صوفيه وغير صوفيه راه يافت .
بنابراين براي هر پژوهندهاى كه بخواهد تاريخ مكتب ملامتيه را در نيشابور مورد بررسى قرار دهد لازم است كه حركت كلّى تصوّف را در خراسان مورد توجه قرار دهد وچگونگى پيدايش آن را واينكه بنيانگذاران اوليهء آن چه كساني بودهاند ، واينكه تصوّف خراسان به كداميك از فرقههاى تصوف قبل از آن ارتباط دارد ومكتب نيشابور نسبت به مكتب خراسان وساير مكاتب صوفيانه در سراسر بلاد اسلامى داراى چه وضع وكيفيتى است . علاوة بر آن بايد كليه جنبشهاى صوفيانه را از قرن چهارم هجرى به بعد مورد مطالعه قرار دهد وچگونگى ارتباط وآميزش أفكار صوفيه را با ملامتيه ، خارج از مكتب نيشابور معلوم كند .
بايد دانست كه مكتب ملامتيهء نيشابور تنها با جنبشهاى صوفيه در خراسان وخارج از آن پيوند ندارد بلكه به اعتقاد من با حركت ديگرى مرتبط است كه نه ديني ونه صوفيانه است واين همان فتوّت است كه از اين ديدگاه مسألهء بسيار پيچيدهاى است . شايد علت اصلى اينكه صوفيه در آثار خود از فتوت ياد مىكنند وقشيرى در رسالهء خود باب جداگانهاى بدان اختصاص داده است ، همين پيوند استوارى باشد كه بين تعليمات ملامتيه وأهل فتوّت پيش از هر جاى ديگر در نيشابور برقرار بوده است ؛ واين از مسألهء قبلي بسيار پيچيدهتر است ، زيرا دانش ما دربارهء فتوّت با آنكه دربارهء آن فراوان نوشتهاند بسيار اندك است . اين حركت در تاريخ اسلام از هر مسألهء ديگرى پراهميتتر است وجاى آن دارد كه پژوهندگان دربارهء جهات تاريخي واجتماعي وسياسي وصوفيانهء آن تحقيقى مستقل به عمل آورند .
2 ) براساس اسناد تاريخي موجود ، هيچگونه حركت صوفيانهاى را در خراسان ، پيش از إبراهيم بن أدهم عجلى ( متوفى سال 160 ه ) كه أصول تصوّف خود را كلا از رجال بصره گرفته است نمىشناسيم . در اين موضوعي كه ما در صدد تحقيق آن هستيم ، شخص إبراهيم بن أدهم ، به اندازهء پيروان أو كه پس از مرگ وى در شام ، به بلخ بازگشتند ودر آنجا حركت وسيعى را آغاز كردند ، واز طريق وعظ وقصههاى ديني ، تعليمات أستاذ خود را در ميان مردم خراسان در