ايشان دربارهء ممالك پرسيد كه چگونه بدانها مىتوان راه يافت و راههاى وصول به آنها در چه حال است ؟ و همچنين از ارتفاع كواكب و درازى سايه در سرزمين ايشان سؤال كرد تا بدينطريق امر تسخير نواحى را آسان كند و راههاى وصول بدانها را بداند و همچنين ستارهها و گردش فلكى را نيك بشناسد . مىدانيم كه وى چگونه عالم را به هفت اقليم تقسيم و براى هر اقليم ستارهاى معين كرد . وى گاه از ستارگان و هندسه صحبت مىدارد و گاه مطالبى را نقل مىكند كه سودى به حال عامهء خلق ندارد و گاه به شرح بتان هند مىپردازد و گاه از عجايب سند سخن مىگويد و گاه مالياتها و درآمدها را برمىشمرد . بر من يقين است كه وى حتى از توقفگاههائى كه كمتر كس از آن خبر دارد و منزلگاههاى دور دست هم ياد مىكند .
وى ايالات را برنمىشمرد و به تقسيمات دستههاى لشكرى اشاره نمىكند و به وصف شهرها نمىپردازد و از آنها مشروحا سخن نمىگويد . ولى از راههائى كه به شرق و غرب و شمال و جنوب ممتد است ياد مىكند و از جلگهها و كوهها و درهها و تپهها و درختان و رودهائى كه بر سر راههاى مزبور است به تفصيل صحبت مىدارد . در نتيجه كتاب او طويل شده .
وى ناگزير به اكثر راههاى نظامى توجه نكرده فقط به وصف شهرهاى عمده اكتفا نموده است » . مقدسى در يكى از روايات جغرافياى خويش چنين مىگويد : « كتاب او را در هفت مجلد در كتابخانهء عضد الدوله ( 373 - 365 هجرى ) بدون نام مؤلف ، ديدم . ديگران مىگفتند كه اين كتاب از آن ابن خردادبه است . در نيشابور دو روايت خلاصه شده را ديدم كه يكى به جيهانى و ديگرى به ابن خردادبه نسبت داده شده بود . مضمون و محتوى هر دو كتاب همانند بود ؛ فقط در كتاب منسوب به جيهانى مطالبى افزوده شده بود »
تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى ) — صفحة 56
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص٥٦