ابن احمد فريغونى امير گوزكانان نوشته شده ، نيز از همان منابع استفاده كرده . تنها نسخهء مكشوف اين تأليف بسيار شايان توجه در بخارا در سال 1892 ميلادى ( 1310 هجرى ) پيدا شده و به آ . ك . تومانسكى تعلق دارد « 1 » .
اهميت تأليف مزبور در اين است كه به مراتب مشروحتر از تأليفات جغرافيائى عربى ، كه به دست ما رسيده ، از متصرفات تركان و بطور كلى بخش غير مسلمان آسياى ميانه سخن مىگويد .
در زمان سامانيان تأليفاتى در تاريخ پارهاى شهرها نيز نوشته شد . اصل هيچ يك از اينگونه آثار ، كه مربوط به آسياى ميانه باشد ، به دست ما نرسيده .
بنا به وصفى كه در تأليفات گوناگون دربارهء كتب ياد شده به عمل آمده و مستخرجاتى كه از آنها در دست است ( بخصوص در انساب سمعانى ) آثار مذكور را ، جز معدودى از آنها ، بايد مذهبى خواند نه تاريخى . عادتا مؤلف كلمات قصارى منسوب به محمّد ( ص ) و يا اصحاب وى در محاسن شهر خويش نقل مىكند و زان پس شيوخ و مقدسينى را كه از شهر برخاستهاند برمىشمرد و براى شرح ديگر وقايعى كه در زندگى شهر روى داده جاى كمى باقى مىماند .
هامش
( 1 ) - مقالهء آ . گ . تومانسكى دربارهء اين نسخهء خطى ( « جغرافىدان ايرانى كه جديدا كشف شده » ) ؛ درZVoraoمجلدX، ص 137 - 121 چاپ شده است .
تومانسكى مىخواسته نسخهء خطى مزبور را منتشر كند ولى تا زمان مرگش ( اول دسامبر 1920 ) اين نيت را عملى نساخت ( نسخهء خطى تومانسكى - « حدود العالم » به چاپ عكسى با مقدمه و فهرست و . و . بارتولد در سال 1930 در لنينگراد ( چاپ فرهنگستان علوم شوروى ) منتشر شده ؛ ترجمهء انگليسى با حواشى و . ف . مينورسكىAlam » . . . Transl . and explained by V . Minorsky With theخ -d - al؟Hudu» ،GMS NS . XI ) . V . Minorsky) 1937 ،Preface by V . V . Barthold . . . London- 1955 ، 2Alam , BSOAS , vol . XVII , ptخ -Addenda to the Hudud - alهيأت تحريريه . ) [ دو چاپ ديگر : 1 - توسط آقا سيد جلال تهرانى . 2 - توسط دكتر منوچهر ستوده ] .