دهم « 1 » بيشتر - به وصف شهرستان - كه مانند ديگر بلاد - چهار دروازه به شرح زير داشته پرداختهاند : در سمت مشرق بر نقطهء مرتفعى دروازهء چين قرار داشته كه از آن پلههاى بسيار به زرافشان مىخورده ، ديگر در مغرب دروازهء نوبهار يا دروازهء آهنين ، و ديگر در شمال دروازهء بخارا يا دروازهء اسروشنه و ديگر در جنوب دروازهء كش و يا دروازهء بزرگ .
ظاهرا حصار شهرستان پيش از دوران اسلامى ساخته شده بوده و براى بناى آن خاك زياد به كار رفته بوده ، بطورى كه خندق عظيمى ايجاد شده بوده .
براى اينكه از طريق خندق مزبور آب را به شهر آورند سدى سنگى در محل « مسكران » ( الصفارون ) بنا كردند . آب در محلى موسوم به « رأس الطاق » در دروازهء كش وارد شهرستان مىشده ، در رأس الطاق بازارهاى عمدهء شهر و بيشتر مردم متمركز بودهاند . حتى در قرن ششم هجرى محل مجاور دروازهء كش يكى از كوىهاى مشهور و برجستهء سمرقند شمرده مىشده « 2 » . اريق ( جوى ) در دوران پيش از اسلام حفر شده بوده و از فراز خندق حصار مى - گذشته ، سراسر كنار جوى ( اريق ) با سرب - پوشيده شده بوده . درآمد اراضى كنارههاى اريق به نگهدارى و ترميم آن اختصاص داشت . كارهاى مربوط به تعمير و ترميم سد به عهدهء آتشپرستان سمرقند بوده كه به رسم بيغار انجام مىدادند و در عوض از ماليات سرانه معاف بودند .
بديهى است كه تشخيص دقيق محل شهرستان سمرقند در قرون وسطى ،
هامش
( 1 ) - استخرى ، 317 - 316 ؛ ابن حوقل ، 366 - 356 ؛ مقدسى ، 279 - 278 ، ابن فقيه ، 322 .
( 2 ) - ياقوت ، « معجم » ،I، 446 ( از سمعانى ، رجوع شود به نسخهء خطى موزهء آسيائى ، ورق 35 ، چاپ مارگوليوس ، ذيل كلمهء « البابسكى » ) .