مورخان دربارهء نقشهء سمرقند و دگرگونى تدريجى آن اطلاعات بسيار قليلى به دست مىدهند . طبرى « 1 » بناى حصارهاى شهر را به ابو مسلم نسبت مىدهد . به گفتهء مورخ مزبور « 2 » رافع ابن ليث را چون هرثمه سردار لشكر محاصره كرد و حصار بيرونى را اشغال نمود وى به بخش درونى شهر پناه برد ( سال 194 هجرى . ) و سالى ديگر در آنجا پايدارى نمود .
به گفتهء يعقوبى « 3 » سمرقند درون حصارى عظيم محصور بوده كه آن حصار به تدريج ويران شده بوده و به فرمان هرون الرشيد بناى آن تجديد گرديده .
نسفى « 4 » ابو نعمان را بانى حصار شهر مىخواند . محتملا وى يكى از شاهان نيمهء اساطيرى يمن بوده كه مؤلفان افسانههاى تاريخى به سمرقند منتسب و منتقل كردهاند و فقط بهسبب اينكه يكى از ايشان شمره نام داشته [ اين تقارن كلمات ] باعث اين انتقال گرديده .
به گفتهء نسفى ، ابو مسلم در سال 135 هجرى . دروازهها و كنگرهها و برجهاى نگهبانى را ساخته . طول سراسر حصار 2 / 1 7 فرسخ بوده . ابو مسلم آن را به 360 بخش تقسيم كرد و در هر 200 گزيك برج وجود داشته . و از آنجائى كه نسفى هر فرسخ را برابر 12000 گز مىداند ، با اين حساب جمع تعداد برجها 450 بوده . ارتفاع حصار 4 گز بوده است . جغرافيون قرن
هامش
( 1 ) - طبرى -I I I- 80 .
( 2 ) - همانجا 775 .
( 3 ) - « كتاب البلدان » - 293 .
( 4 ) - « متون » ، ص 49 - 48 ( نسفى ، « قنديه » ؛ همانجا ، ترجمهء وياتكين ، 242 ، 250 ) .