از روى مطالب پيش گفته ، بسيار دشوار است ولى اكنون كاملا معلوم شده كه شهرستان همان ويرانهاىايست كه در حال حاضر افراسياب نام دارد و در شمال شهر كنونى واقع است « 1 » .
بيرون شهرستان نقطهء مرتفعى وجود داشت موسوم به كوهك ( اكنون « چوپان - آتا » ناميده مىشود ) كه به قول استخرى « 2 » نيم ميل درازا داشته و تا حصار شهر امتداد مىيافته . از « كوهك » مزبور براى ساختمانهاى شهرى سنگ و براى ساختن ظروف و ديگر اشياء خاك برمىداشتند . از دروازهء چين جاده بهطرف رود سرازير مىشده و ظاهرا از پلى كه در آن زمان وجود داشته و به گفتهء ابن حوقل « 3 » پلجرد ناميده مىشده ، عبور مىكرده . بقاياى پلى كه بعدها ساخته شده بوده هنوز هم ديده مىشود ( ولى تا حدى دور از افراسياب ) .
برحسب رواياتى كه در ميان خلق شايع است اين پل نيز مانند ديگر ابنيهء آن سرزمين توسط تيمور و يا عبد اللّه بخارى ساخته شده ولى در حقيقت شيبانى خان در آغاز قرن دهم هجرى آن را بنا كرده « 4 » . عمق رود در زير پل با دو قامت برابر بوده ( مقياسى كه برابر با قامت انسانى بوده ) . هنگام ذوبان برف كوهها ، گاه آب بالاتر از پل صعود مىكرده و ساكنان سمرقند قادر به جلوگيرى از طغيان رود نبودند . عتبى مورخ از يك پل كوچكترى ياد مىكند « 5 » . از
هامش
( 1 ) - رجوع شود به ، بارتولد ، « آبيارى » ، ص 106 و بعد .
( 2 ) - استخرى ، 318 .
( 3 ) - ابن حوقل ، 371 .
( 4 ) - رجوع شود به گزارش سفر من به تركستان در 1916 ( گزارش مأموريت به سرزمين تركستان ) ص 1239 و بعد .
( 5 ) - نرشخى ، چاپ شفر ، 217 ؛ عتبى - منينى ،I، 323 ( « قنطرة كوهك » ) .