كه جوىهاى جنوب سمرقند چندان طويل نبودهاند و جوى مناس ، كه به گفتهء آراندارنكو « 1 » « مقدار فراوانى آب به آن سوى قرشى منتقل مىكرده » - در آن زمان وجود نداشته .
سمرقند از لحاظ وسعت و عدهء نفوس هميشه نخستين شهر ماوراء النهر شمرده مىشده « 2 » - و حتى در قرونى كه ( مثلا زمان سامانيان ) بخارا پايتخت دولت بوده نيز مقام اول را داشته . و سبب اهميت سمرقند - پيش از همه چيز - موقع جغرافيائى آن بوده كه در ملتقاى راههاى عمدهء بازرگانى كه از هند ( از طريق بلخ ) و ايران ، ( از طريق مرو ) و متصرفات تركان ممتد بوده - قرار داشته است . حاصلخيزى خارق العادهء اطراف شهر هم گرد آمدن عدهء كثيرى نفوس را در يك نقطه مقدور و ميسور ساخته بوده .
هامش
( 1 ) - « فراغتها » - ص 270 . گذشته از اين كتاب آقاى ن . پطروفسكى ( « يادداشت » ، ص 493 - 490 ) اطلاعات جالب توجهى دربارهء سدهاى زرافشان به دست مىدهد با اين حال اطلاعات مندرجه در آن مقاله بسيار مشكوك است ؛ رجوع شود به « آبيارى » - بارتولد ص 103 .
( 2 ) - ( گذشته از تأليفات مربوط به سمرقند كه و . و . بارتولد نقل كرده ، به كتب و آثار زير كه پس از انتشار چاپ روسى « تركستان » طبع و منتشر شده رجوع شود ؛ بارتولد - « گزارش سفر سمرقند » ، وياتكين - « افراسياب » ؛ وياتكين - « آثار وابنيه » ؛ بارتولد - مجموعهء « ايران » ؛ مجلدI I- ص 185 - 181 ؛ اومنياكوف - « آثار معمارى » ؛ ياكوبوسكى ، « از تاريخ مطالعات باستانشناسى در سمرقند » ؛ شيشكين « شهرهاى ازبكستان » ؛ تره نوژكين - « مسائل » ؛ تره نوژكين - « حفريات در ويرانهء افراسياب » ؛ پولوپانوف - « آثار معمارى » ؛ ماسون ، « دربارهء دورهبندى » - هيئت تحريريه ) .