كم اهميتتر سمت چپ را سرچشمهء عمدهء آن مىشمردند .
در قريهء برغر رودكى كه از ناحيهء مسحى به اسروشنه « 1 » جارى بوده به اين رود مىپيوسته ( در تأليف بابر « 2 » - رود مسيح يا مسچ - كه اكنون متچ ناميده مىشود و سرچشمهء اصلى زرافشان است ) . اندكى پائينتر شهر - بنجيكت يعنى پنجيكت قرار داشته . به گفتهء جغرافيون « 3 » مسافت بين اين شهر و سمرقند 9 فرسخ و به قول سمعانى و ياقوت « 4 » فقط 6 فرسخ بوده . تشخيص نخستين درستتر است « 5 » .
اندكى پائينتر در محل موسوم به « ورغسر » - ( معنى تحت اللفظى آن « سربند » يا سرسد ) چهار فرسخى سمرقند « 6 » سدى احداث شده بوده و رود به چند شاخه منشعب مىگرديده . طويلترين شاخه در آن برش بود كه از كنار
هامش
( 1 ) - همانجا - 383 .
( 2 ) - « با برنامه » - چاپ ايلمينسكى - 118 ؛ چاپ بوريج ورق 97 ؛ ترجمهء بوريج ،I، 149 و فهرست ذيل كلمهءMacha؛ چاپ بوريج ورق 99 ، ترجمهء بوريجI- 152 كه از قريهء آببردان و مزارى در سرچشمه ياد كرده است . در اين قريه ستون چوبى بسيار كهنهاى يافت شده بوده .
[ رجوع شود به : بارتولد - « گزارش مأموريت تركستان » ( 1920 ) ص 215 ] .
( 3 ) - استخرى - 342 .
( 4 ) - « معجم » -I- 744 .
( 5 ) - بعدها در نزديكى پنجيكت از « مغكده پنجيكت » - نيز ياد شده است ( وياتكين - « مطالب و مدارك » ) ، ص - 25 ( اينجا « مغكده پنجى كنت » نوشته شده - هيئت تحريريه ) .
( 6 ) - استخرى - 342 ؛ همچنين در اثر سمعانى ( نسخهء خطى موزهء آسيائى ، ورق 455 ، چاپ مارگوليوس - ذيل كلمهء « الورغسرى » ) .