اين چهار سفر مانند حلقهاى است كه فيلسوف حكيم را به نقطهء آغاز حركت فكرى وروحي خود بازمىگرداند ، با اين تفاوت ، كه روح وشخصيت وانديشهء أو يك دور كامل زده ويك دورهء كامل تربيتى وكمالورزى را از سر گذرانده وحقايق را با ديدهء دل وبا حواس جان وروح لمس وادراك نموده وخود را در درون قلبتپندهء جهان احساس مىكند ؛ وبتعبير خود ملا صدرا ، انسان با اين سفر مىتواند از جنس حيواني بدر آمده ودر رديف فرشتگان قرار گيرد . « 1 »
از اين نظرگاه ، طبيعتشناسى وانسانشناسى ، هنگامى كه با ذره بين إلهي نگريسته شود واز دريچهء علم وحكمت ملكوتي بررسى گردد ، ديگر ، طبيعت مادي نيست بلكه جزء ملكوت است .
ملا صدرا با وجود آشنايى كامل با علوم ديگر - كه آنها را « علوم جزئيه » مىنامد - به آن علاقهاى نشان نمىدهد وهمصدا با سقراط ، آن را شأن حكيم نمىداند . از اين رو كتب أو عمدتا در فلسفه - يا بتعبير أو : « علم كلّى » - است .
* * * ملا صدرا فيلسوفى نيست كه يك دوره يا يك كتاب أو را به توان ميزان وملاك قضاوت درباره أو قرار داد وبنابراين ، نقطه نظرهاى أو در دوره ميانى زندگى وى - كه در حوالي شهر قم گذشته است - با شيوه ونظرهاى أو در دورهء پايانى زندگيش - كه در شيراز أقامت كرده - فرق دارد زيرا اين فيلسوف نمونه كامل يك انديشه در حال پيشرفت وتكامل است .
بدليل همين تكامل ورشد پيوستهء انديشه ومكتب اوست كه مىبينيم پس از آنكه دائرة المعارف بزرگ فلسفه خود - يعنى كتاب الأسفار الأربعة - را نوشت ونام آن را
هامش
( 1 ) مقدمهء أسرار الآيات .