مسائل دشوار رفته تهيدست بازگشته است .
ملا صدرا عقل واستدلال را حتى مؤيد ومدافع كشف وشهود مىداند ؛ اگرچه در واقع اهميت كشف كمتر از حس يا عقل واستدلال نيست بلكه بمراتب بيشتر وكاملتر است ، ولى با وجود اين ، بايد كشف وشهود را با برهان عقلي مجهز ساخت .
شهود واشراق نيز مانند عقل ووحى ، راهى مطمئن براي رسيدن به حقايق است ؛ پس مكاشفات أهل اشراق نيز بر اين أساس ، نبايستى با عقل وبرهان - چه رسد به وحى وشرع - تعارض وتقابل داشته باشد واگر ميان آن دو تعارضى باشد يا يكى از آن دو خلل دارد ويا قلمرو عقل نبوده است .
از آنچه گذشت روشن مىشود كه چرا ملا صدرا پايهء مكتب خود را بر هر سه منبع از اين منابع گذاشت وچرا هم فيلسوف مشائى وهم حكيم اشراقي وهم متكلم مسلمان مىشود وهر سه با هم وجداى از همه است .
اين روش ملا صدرا ووسعت نظرگاه أو در بررسى فلسفه ومسائل دشوار آن ، سبب وسعت ميدان ديد فلسفي وى گرديد وحل مشكلات را بر وى آسان ساخت وتوانست از اين راه مسائل بسيارى را با عمقى بيشتر ، وارد فلسفه كند وفلسفه را از آن محدوديت مشائى بيرون بياورد . سبب شد كه فلسفه جانى تازه بگيرد واز جمود وفرسودگى نجات يابد وپويا گردد .
* * * مكتب حكمت متعاليه در زمان زندگانى صدر المتألهين ايستا وراكد نبوده ومراحل ومدارجى را طي نموده است . حكمت متعاليه در كتب نخستين أو به فلسفهء قديم نزديكتر است ولى بمرور زمان وبمقتضاى تحولات درونى وى وبميزان غوطهور شدنش در قرآن ، خود را از برهان منطقي بىنياز مىبيند ، ومانند يك مفسر قرآن ،
المظاهر الإلهية في أسرار العلوم الكمالية — صفحة مقدمة 283
مساهمون: صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
صمقدمة ٢٨٣