به استدلال عقلي وبرهان مىدانست . متكلمان معتزلي واشعرى نيز در انديشهء قانع نمودن مخاطبان مسلمان بودند . ولى حكمت متعاليه صدرايى روى سخن به همهء اين مخاطبان دارد واز اين رو كتاب مشهور أو - أسفار - تمام مباحثى را كه فيلسوف مشائى واشراقي وعارف ومتكلم جوياى آنند ببحث وتحقيق كشيده وبراي آن برهان آورده است .
در نظر ملا صدرا هم عقل اعتبار واهميت دارد وهم شهود ، واين دو را « دو چشم بيناى خرد » ودو ابزار لازم براي فلسفه مىداند . وى معتقد است كه اشراق بدون برهان ، سودى ندارد وعقل وبرهان بدون اشراق راه به جايى نمىبرد .
اين روش حكمت متعاليه سبب گرديد كه اختلاف أهل كشف با أهل استدلال - كه مىگفتند : « پاى استدلاليان چوبين بود . . . » - از ميان برداشته شود . أهل كشف به ضعف ونارسايى عقل براي درك حقايق آگاه بودند ؛ از اين رو جويندگان معرفت وعلم راستين را به سوى كشف وشهود مىخواندند . امّا از طرفي در روش شهود مشكلاتى وجود داشت كه بدون أستاذ وپير درك ودريافت آن ممكن نبود وهميشه نيز أستاذ يافت نمىشد ؛ به رياضتهاى بدني دشوار نيازمند بود واين كار هركس نبود ؛ راه شهود خطرها وگذرگاهها وبر سر راه خود وساوس شيطانى وهواجس نفساني داشت وراهرو هميشه به حقيقت نمىرسيد .
از طرف ديگر در نبود كشف ومعرفت باطني ، راهى ديگر جز عقل براي شناخت يافت نمىشد وعقل - مانند پاى چوبين - نسبتا كارساز بود وچراغ آن سوسويى به سوى معرفت داشت . از اين گذشته ، براي صورت علمي دادن به معرفت شهودي باز نياز بنوعى بيان علمي ، براي ارشاد عوام وآموزش نوآموزان حكمت وجود داشت ؛ واين كارى بود كه صدر المتألهين آن را به انجام رساند وحتى شيخ اشراق وأستاذ أو ميرداماد
المظاهر الإلهية في أسرار العلوم الكمالية — صفحة مقدمة 276
مساهمون: صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
صمقدمة ٢٧٦