ممدوح ، صوفيهء ملعون ، وصوفيهء ميانه ؛ - وتصوف شيعي در دستهء اوّل بود . همانگونه كه باطنيه را نيز نبايد فقط يك دسته دانست ، زيرا جريان معروف باسماعيليه حدود يك قرن بعد علاوة بر مكتب باطنگراى اسلامى - با تأثير پذيرى از حكمت اشراقي اسكندريه وإيراني - به جريان فلسفي بزرگى تبديل گرديد كه نه فقط حكمت اشراق وتصوف را در دل خود پرورانيد ، بلكه حتى نگهبانى فلسفهء مشائى وعلوم رياضى وطبيعي گرديد وسدى استوار در مقابل متكلمان از يكطرف ، وحشويه أهل حديث از طرف ديگر وملحدان وبددينان از طرف سوم بود .
كتاب أعلام النبوّة أبو حاتم رازي إسماعيلي ( در گذشته 321 ه / 933 م ) در ردّ زكرياى رازي ؛ وإثبات النبوة أبو يعقوب سيستانى ( سجزى ) - صاحب كشف المحجوب - وجامع الحكمتين ناصر خسرو قاديانى ( 394 - 481 ه ) را بايد دفاع از دين در برابر بىدينى يا بد ديني دانست .
در اسماعيليه دو پديدهء ديگر تاريخي نيز روى داد كه بايستى در تحقيق وبررسى به آن توجه گردد :
أوّل آنكه گروههايى در حوزههاى جغرافيايى محدود ، دست به اقدامات وتحركات سياسي وحتى نظامى زدند كه آن را نبايد به حساب مكتب آنان گذاشت ، بلكه نوعي خود سرى وسوء استفاده از قدرت بود ( از جمله برخى فجائع كه به گروهى از قرامطه نسبت دادهاند ) . اينگونه خودسريها از آنجا بر مىخواست كه در ميان رهبرى اسماعيليه اختلاف روى مىداد ودعواي سياسي بر سر رياست وحكومت در مىگرفت .
دوّم آنكه معمولا در عرف تاريخ ، گروهى را به نام « اسماعيليه » مىشناسند كه به هفت امامي نيز موسوم بودند وامامت امام كاظم ( ع ) وديگر امامان أهل بيت را نمىپذيرفتند ؛ امّا در عمل زير نام باطنيهء اسماعيليه تمام گروههاى معارض شيعه
المظاهر الإلهية في أسرار العلوم الكمالية — صفحة مقدمة 237
مساهمون: صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
صمقدمة ٢٣٧