نوينى يافته بود - روانتر وآسانتر ساخت ، ومحافل سرى آنان اندك اندك به مدرسان ومبلغان فلسفه ومنطق وعلوم رياضى وطبيعي ونجوم بدل گشت ؛ ودر أواخر قرن چهارم ( 373 ه به بعد ) كه اخوان الصفا نمايانگر اين حركت سياسي فلسفي شمرده مىشود ، اسماعيليه حتى بظاهر نماينده ونماد فلسفهء مشائى بشمار مىآيد تا طرفدار ومروج حكمت اشراق .
حدود سال 373 ه رسائل اخوان الصفا در ميان شهرها وقلمرو خليفهء بغداد محرمانه پخش گرديد كه در واقع اولين دائرة المعارف فلسفه وعلوم تجربى در پنجاه ودو رساله بشمار مىرفت ومؤلف ( يا مؤلفان ) آن نامعلوم بود . عدهاى آن را پرداختهء گروهى مركب از : مقدسي أبو سليمان محمد بن معشر بستى ، وأبو الحسن علي بن هارون زنجانى ، وزيد بن رفاعة ، وأبو الحسن عوفي ، ومحمد شهرجورى مهرگانى ( مهرجانى ) دانستند ؛ وچنين وانمود مىشد كه گروهى مصلح ودانشدوست - كه معتقد به زندگى بشيوهء اسلامى وبرادرى همراه با صفا ويكدلى هستند ، وگروه خود را برادران أهل صفا ( اخوان الصفا ) نام گذاردهاند - براي ترويج علم وتربيت روح وخرد جوانان وساير مردم آن را نوشتهاند ، ولى اعتقاد خواص بر آن بود كه نوشتهء امام وقت اسماعيليه أحمد بن عبد الله بن محمد بن إسماعيل بن جعفر ( ع ) است .
دربارهء اين رسائل بحث بسيار شده است ، آنچه كه به تحقيق نزديكتر بنظر مىرسد واز ناهماهنگى رسالهها با يكديگر بدست مىآيد آن است كه كار نوشتن آن بدست گروهى بزرگ از متخصصان هر رشته انجام شده ومانند بيشتر دائرة المعارفهاى كنونى بوده است ، وشايد ويراستارى وتنسيق آن بدست أحمد بن عبد اللّه بن محمد انجام شده است . چون اين رسالهها سادهنويسى شده وعمق ودقّت كتب تخصصى را ندارد نشان مىدهد كه يك اثر تبليغاتى براي جذب جوانان وعضوگيرى بوده ، همانگونه
المظاهر الإلهية في أسرار العلوم الكمالية — صفحة مقدمة 228
مساهمون: صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
صمقدمة ٢٢٨