زندگانى امام على ودو فرزندش - كه دچار خلافت وحكومت شده ودر اين راه بشهادت رسيدند - اجازه نمىداد كه مانند فرزندان نسلهاى بعد خود به تربيت شاگردان خود بپردازند ، وأوضاع دشوار ومرگآميز زمان خلفاى أموي - كه طرفداران امام علي ( ع ) را بيدرنگ مىكشتند ودودمان آنان را بر باد مىدادند - نيز با رشد اين مكتب ناسازگار بود ؛ ولى در پايان دوره امويها وآغاز حكومت عباسيها فضاى نسبتا باز سياسي بوجود آمده بود كه در آن دوران كوتاه دو امام ورهبر از أهل بيت ، يعنى امام محمد باقر ( ع ) وفرزندش امام جعفر صادق ( ع ) توانستند شاگردانى را تربيت كنند .
همانگونه كه گفتيم يكى از شاگردان چيره دست امام جعفر صادق ( ع ) فرزندش إسماعيل « 1 » سر سلسله اسماعيليه بود كه كه پس از وى فرزندش جاى أو را گرفت وآموزش فلسفه وعلوم ديگر را كه پيش از ترجمهء كتب يوناني مردم از آن آگاهى نداشتند با نظام پنهانى سازمانهاى زيرزمينى وتلاشهاى سياسي واجتماعي درهم آميخت ، وهمين تشكيلات ، بعدها با تجربهء مغان إيران قديم وفيثاغوريان ، نزديك وآشنا شد ونخستين سازمان پنهانى سياسي - فلسفي پس از اسلام را بر پا ساخت كه علاوة بر آموختن حكمت نظري ، در پى برپاسازى حكومت حكيمان - حكومت حقه - وحكمت عملي به معناى صحيح بود ، وبه نام باطنيه واسماعيليه وتعليميّه ، وگاهى بنامهاى ديگر - كه جنبهء تبليغات منفى وتخريبى داشت - معروف شدهاند .
ورود كتب فلسفي ومنطقي وعلوم ديگر ، وترجمه از زبان سريانى ويوناني به عربى ، وآزادى بيشتر ايرانيان از زمان مأمون عباسى بخصوص در كار حكومت ، در معارف گروه باطني اسماعيليه تأثير گذاشت وبيان معارف اسلامى را - كه مصطلحات
هامش
( 1 ) شاگرد معروف ديگر أو جابر بن حيّان است كه به گفتهء قفطى ( تاريخ الحكماء ، ص 160 ) باطني وسر سلسلهء صوفيانى مانند حارث بن أسد محاسبى وسهل تسترى است .