در اينجا آنچه كه از نظر تاريخي بايد به آن توجه گردد وجلو پارهاى از اشتباهات يا غرضورزيهاى محققان غير مسلمان با آن گرفته شود ، فاصلهء تاريخي ميان كلام ناب اسلامى وكلام آميخته به فلسفههاى پيش از اسلام مىباشد كه پس از ترجمهء كتب فلسفي از سريانى ويوناني بوجود آمد .
بدون ترديد با ترجمهء كتب فلسفي از سريانى ويوناني به عربى در زمان خلفا ، علم كلام سخت تحت تأثير بلكه نفوذ فلسفه يوناني قرار گرفت ، ولى اين كار در أوائل قرن 3 ه در دوران قدرت مأمون عباسى انجام شد . « 1 »
بنابراين ، حدود يك قرن ونيم گسترش بساط بحث ودرس وتأليف در معارف ومسائل فلسفي قرآن پيش از دورهء ترجمه را مىتوان كلام ناب اسلامى وبدور از اصطلاحات ومفاهيم فلسفه يوناني ناميد ؛ وعلم كلام پس از ترجمه آن كتب را كلام ناخالص دانست . از اين روست كه اصرار بيشتر محققان اروپايى بر اينكه كلام اسلامى زاييده وبرخاسته از فلسفهء يوناني واسكندرانى است ، نادرست وتا حدودي همراه تعصب نژادى ومذهبي و « ناسيوناليستى » مىباشد .
همانگونه كه گفتيم ، كلام اسلامى در آغاز يك جريان فكرى وفلسفي ناب برگرفته از قرآن واصطلاحات آن همان اصطلاحات قرآني ومتعارف آن سرزمين بود ، ولى پس از رواج فلسفهء يوناني ، اين دو جريان مانند دو رودبار شور وشيرين بهم آميخت وعلم كلام مصطلح را ساخت ، اگرچه سر انجام با تلاش حكيم نصير الدين طوسي علم كلام نيز شكل وقالب فلسفي يافت . 2
هامش
( 1 ) اگرچه آغاز ترجمهء كتب سريانى ويوناني را زمان منصور مؤسس عباسيه ميدانند ، ولى اين خليفه به حكمت ومنطق علاقهاى نداشت ومقصود أو ترجمهء كتب پزشكى يوناني بود كه شهرت بسيار يافته بود ، ودر مرحلهء بعد به كتب نجوم واحكام تنجيم وطالع بيني توجه مىشد .