از اين رو بتشويق خلفاى أموي نظريهء ديگرى به نام « إرجاء » - كه طرفداران آن را گروه « مرجئه » مىنامند - ساخته شد . اين گروه نوعي جبر وسرنوشت قطعي را تبليغ واثبات مىكردند واز طرف امويها تأييد مىشدند . حسن بصرى اگرچه به سرنوشت يا تقدير إلهي معتقد بود ، ولى با جبر بشدت مخالفت مىكرد وبه اراده واختيار كامل انسان معتقد بود ، ودر مقابل گروه « قدريّه » يا جبريان ومرجئه قرار مىگرفت . وى از لحاظ سياسي نيز مخالفت سياست معاوية وامويها بود وهمهء آنان را ستمكار وفاسق مىدانست ومىگفت اين خلفاى بنى أمية كه خون مسلمين را به ناحق مىريزند واموالشان را بزور مىگيرند وبيت المال مسلمين را به تاراج مىبرند وهمه گونه فسق را انجام مىدهند ومىگويند كه « افعال تقدير إلهي است ونبايد با آن به مخالفت برخاست » ، دروغ مىگويند ودشمنان خدا هستند وخداوند آنها را عذاب خواهد كرد زيرا فرموده است :
جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ
« 1 » .
شاگردان أو معبد جهنى ( در گذشته 80 ه / 699 م ) وغيلان دمشقي ( 125 ه / 743 م ) كه به شام رفتند نيز با نظريهء جبر وقدر - كه مخصوص طرفداران حكومت بود - مخالفت مىنمودند وبه همين سبب اعدام شدند .
شاگرد ديگر حسن بصرى به نام « واصل بن عطا » ( در گذشته 131 ه / 699 م ) بر سر مسئلهاى با أو به مخالفت برخاست واز أستاذ خود بريد وحوزهاى بر پا كرده كه در تاريخ أو را رسما مؤسس فرقهء « معتزله » دانستهاند اگرچه در واقع حسن بصرى پايهگذار كلام غير شيعي است با آنكه خود أو را شيعه واز پيروان أمير المؤمنين علي ( ع ) دانستهاند .
بنابراين ، جريان انديشه وتفكر فلسفي ناشى از عقائد اسلامى - كه بعدها علم
هامش
( 1 ) سورهء واقعه ، آيهء 24 .