سوم چون پس از خلافت معاوية ، أهل بيت وامامان شيعه معمولا در شهر مدينه أقامت داشتند وقلمرو وسيع اسلامى - كه از خراسان تا شمال آفريقا گسترش يافته بود - گستردهتر ودورتر از آن بود كه به راحتى به آنان دسترسى پيدا كنند ودر ميان آنهمه خطر جانى از آنان بهره ببرند ، از اين رو عامهء مسلمين منبعى براي پاسخ به مشكلات اعتقادي خود بخصوص در فهم قرآن مجيد - كه مكرر از قضا وقدر ومشيت وعدل إلهي وصفات خداوند سخن مىگفت - نداشتند .
اين پديده سبب بروز جريانى شد كه بعدها به نام علم كلام ومتكلمين معروف گشت . مثلا شخصي به نام حسن بصرى از شاگردان أمير المؤمنين علي ( ع ) ( وفات : 110 ه / 728 م ) مدعى آشنايى با أصول عقائد اسلامى وتفسير صحيح قرآن بود ، از اين رو در دوران بنى أمية در هنگامى كه مردم براي نماز به مسجد مىآمدند ، در جايى از مسجد مىنشست وبراي مردم عقائد اسلامى را بيان مىكرد .
پديدهء تاريخي ديگرى كه سبب گرمى بازار اين متكلمان ومشوق وعطش مردم مىشد ماجراهاى سياسي بود كه معمولا با تكيه بر آيات قرآن يا حديث پيامبر ( ص ) انجام مىگرفت . از جمله در زمان حكومت وخلافت أمير المؤمنين امام علي ( ع ) - وبخصوص پس از صلح أو با معاوية وقبول حكميت تحميلى - مسائلي را مطرح ساختند كه بظاهر دربارهء معنى كفر وفسق وايمان بود ، ولى كاربرد سياسي داشت .
مخالفان امام ( على ) كه به سياست وى اعتراض داشتند ، أصولا هرگونه ترك وظيفة ( مذهبي يا سياسي يا نظامى ) را كفر وخروج از دين معرفى مىكردند . اين اعتقاد بعدها مزاحم حكومتهاى أموي شد ، زيرا پادشاهان اين سلسله پايبند عمل به قوانين اسلامى ورعايت قرآن نبودند وبر أساس اين عقيدة ونظريه ، كافر شمرده مىشدند وصلاحيت خلافت وحكومت اسلامى را از دست مىدادند .
المظاهر الإلهية في أسرار العلوم الكمالية — صفحة مقدمة 208
مساهمون: صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
صمقدمة ٢٠٨