مىساخت تا از اعتبار آن امام بكاهد ، اگرچه در عمل ، نتيجهاى عكس خواستهء أو حاصل مىشد وآن امام بگواهى تاريخ ، در همهء آن مناظرهها به خوبى غالب مىگرديد .
بهر حال ، ترجمهء كتب فلسفي يوناني - سريانى تأثير خود را بر انديشهء اسلامى گذاشت وهمانگونه كه خواهيم گفت از اين رهگذر در مذاهب مختلف كلامي تغييراتى ساختارى بوجود آمد .
معتزله از فلسفه يوناني بيشترين تأثير را پذيرفتند وعلم كلام معتزله بصورت هفتجوشى در آمد كه از قرآن وحديث ومنطق وآراء حكماى ما قبل سقراط ومشائين در آن عناصرى ديده مىشد . نظّام ( در گذشته 231 ه ) وأبو الهذيل علّاف ( در گذشته در حدود 232 ه ) نمونه معروف ومقدّم صف معتزله پس از خلط با فلسفهء يوناني هستند ورنگ فلسفهء يوناني در آراء آنها ديده مىشود .
همچنين ديگر متكلمان مشهور معتزله مانند هشام بن عمرو فوطى ( 226 ه ) أبو على جبّائى ( 303 ه ) وپسرش أبو هاشم جبائى ( 321 ه ) جاحظ ، عمرو بن بحر ( 255 ه ) ، شحّام ( 232 ه ) وعبّاد بن سليمان ( 250 ه ) كه همه از گروه معتزله بصره شمرده مىشوند ، وبشر بن معتمر ( 210 ه ) وثمامة بن أشرس ( 213 ه ) وأبو موسى مردار ( 226 ه ) وجعفر بن مبشر ( 235 ه ) وإسكافي ( 240 ه ) وأبو الحسين خيّاط ( 289 ه ) وأبو القاسم بلخى كعبى ( 319 ه ) وقاضى عبد الجبار ( 415 ه ) كه از معتزلهء بغداد مىباشند .
همين تأثير شديد فلسفهء مشائى ( وگاهى ما قبل سقراطى ) در متكلمان معتزلي ، سبب عكس العملهاى شديد محدّثان ومتعصبان غير شيعه گرديد ، وحتى به تكفير معتزله وأحيانا شيعه انجاميد .
بر خلاف آنچه در تعريف علم كلام آمده ومعروف است كه « علم كلام براي دفاع از شرع به وجود آمد » ، براي دفاع از شرع نبود ؛ بلكه همانگونه كه گذشت ، آغاز رويش فلسفهء
المظاهر الإلهية في أسرار العلوم الكمالية — صفحة مقدمة 213
مساهمون: صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
صمقدمة ٢١٣