همهء صفات أشياء در آن نهفته است . تنها عامل مؤثر تعيينكننده ، همان « نوس » ناظم موجودات مىباشد كه وجودي بسيط ، عالم وقادر است وعلم أو وهمچنين قدرت أو ناشى از بساطت اوست ؛ گويى همان است كه بعدها به وسيله صدر المتألهين بصورت قاعدهء « بسيط الحقيقة كلّ الأشياء » در آمد .
بعدها نظريه كمون وبروز به وسيله نظّام ، متكلم معتزلي « 1 » ، پذيرفته شد . وى مىگفت كه اينگونه نيست كه خداوند متعال در انتظار زمان باشد تا هر موجود را در ساعت وروز معين خود بيافريند ، بلكه خداوند همه موجودات را يكباره ويكجا آفريده ، ولى برخى از آنها را در نهاد ديگران نهاده است تا بتدريج ودر طول زمان پديدار گردند .
ميرداماد نيز در قرن يازدهم هجرى با ارائه واثبات نظريهء « حدوث دهري » خود ، اين نظريه را بگونهاى تصديق كرد وثابت نمود كه در « وعاء دهر » - يعنى فضايى معنوي كه در آن زمان دخالت وعضويت نداشته باشد - همه موجودات متفرق در طول قرون واعصار ، در يكجا جمع وحاضرند وهيچيك بر ديگرى تقدّم وتأخّر ندارند ؛ « 2 » واين خود نوعي « كمون » است ، زيرا در فضاى زمانيّات همگى يكباره نمىتوانند « بروز » داشته باشند وهويدا شوند .
* * * بارى ، در أواخر عمر پريكلس ، دشمنانش به آزار انكساغوراس پرداختند وأو را به جرم آنكه ملحد وكافر ودشمن خدايان سنتي يونان است آماج ساختند . گناه ديگر أو رابطه با ايرانيان بود وچون خود وى نيز أهل مستعمرهء إيراني آسياى صغير بود بر آتنيها گران مىآمد وبيشتر با وى دشمنى مىكردند . مورخان معتقدند كه وى قرباني
هامش
( 1 ) إبراهيم بن سيار معروف به نظّام از متكلمين معتزلي ( أواخر قرن 2 هق ) .
( 2 ) براي بررسى بيشتر رجوع شود به مقالهء « نگاهى به زندگى وشخصيت ومكتب صدر المتألهين » ، فصلنامه خردنامهء صدرا ، شماره 7 ، بهار 1376 ش .