و بالاخره همهء نواحى كرهء زمين اعم از ديار عرب و عجم از صورت و زمزمه قرآن و زبان عربى پُر گرديد .
. . . مدّت زمانى طولانى بگذشت . . . و بذرى را كه شيطان كاشته بود ( و همواره در ميان پيروان همهء اديان مىكارد ) رو به رشد و نمو گذارد ، مراء و جدال ، كينه توزى و خصومت و عداوت در ميان مسلمانان پديدار گشت . . .
تفسير به رأى و هواى نفس « كلام » را تكّه و پاره كرد ، نظرات گوناگون و عقايد مختلف در زمينهء علوم متفاوت ، نشأت مىگرفت ، و در اين هنگام اختلاف آشكار گرديد و به سرعت رو به رشد گذارد ، تا اينكه منتهى به جرأت و جسارت در دنياى اسلام شد . . . و زمانى اين جسارت در اواخر دولت بنى اميّه به مردى به نام « جعد بن درهم » رسيد . . . وى مردى بود شيطان صفت و پيرو شيطانى خبيثتر كه اعتقادات و مذهب باطل خويش را از مردى يهودى به نام « طالوت » گرفته بود .
او قرآن را در موارد شناساندن ابراهيم به عنوان « خليل الله » و موسى به عنوان « كليم الله » و نظائر آن مورد تكذيب قرار مىدهد و از جمله گفتار جسورانهء « جعد بن درهم « 1 » » پيرامون قرآن اين است :
« فصاحت قرآن معجزه نيست ، و مردم عادّى قدرت دارند مثل قرآن و حتّى بهتر از آن را بياورند » !
بعد « خالد بن عبدالله قسرى » در سنهء 124 هجرى در روز عيد قربان او را بقتل رساند « 2 » . ناگفته پيداست كه كلام « جعد » هيچگونه ارزش تاريخى و برهان عقلى نداشته ، گفتهاى است زيادى ، از مردى فضول و جسور و داراى خباثت اصل و ريشه ! . . .
روزها همچنان پىدرپى مىآمد و مىرفت . . . حكومت بنى اميّه منقرض گرديد . و هنوز خلافت عبّاسى پايههاى قدرت خويش را استوار نساخته بود كه پارهاى از
هامش
( 1 ) . مىگويند نخستين كسى كه پيرامون قرآن جرأت اظهار نظر را يافت « وليد بن اعصم كوفى » بود كه مىگفت قرآن همانند تورات مخلوق است ، سپس « طالوت بن اخته » اين گفته را از او گرفت و رواج داد ، آنگاه « بَنان بن سمعان » پيشواى فرقهء بنانيه كه عقايد و آراى سخيفى را ابراز داشتهاند ، پيرامون قرآن سخنان مبتذل و مضحكى را اظهار نمود ، آنگاه نوبت به « جعد بن درهم » رسيد كه مىگويند مربّى آخرين خليفهء اموى ( مروان ) بوده است . او برخى از مندرجات قرآن را مورد انكار قرار داد و اخبار گذشتگان از قبيل سخن گفتن حضرت موسى ( ع ) با خداوند را تكذيب نمود . . . / مترجم /
( 2 ) . نوشتهاند : بنانبن سمعان نيز به وسيلهء خالدبن عبدالله قسرى بقتل رسيد و خود خالد در سنهء 126 هجرى وفات يافت . / مترجم /