آوريم ، و بالاخره اگر عواملى را كه قبلًا برشمرديم ضرورت چنين تعديلى را مبرهن مىسازد ، عوامل ديگرى وجود دارد كه بر ضرورت محتواى تعديل دلالت دارد ، يعنى بر « شكل شيوه » و سبكى كه در مسئلهء اعجاز قرآن بايد آن روش را برگزيد و بر آن طريق سلوك نمود . . .
ب - عوامل مربوط به « شيوه » :
پيش از اين عواملى را برشمرديم كه نظربه رويدادهاى جهان اسلام از تحوّلات اجتماعى و فرهنگى ( مؤثّر در موقف مسلمان آگاه و روشنفكر در قبال اسلام ، در شكلى عام ) ، داشت .
و هماكنون شايسته است عواملى را يادآور گرديم كه « شيوهء » سزاوار پيروى را در اين پژوهش مشخّص ساخته و نظر به درك و برداشت مسلمان مزبور از قرآن كريم ( به عنوان يك كتاب آسمانى و نازل شدهء از مبدأ هستى ، در شكلى خاص ) دارد .
و چون بهطور كلّى و در شكل عمومى جداسازى عوامل مزبور از تاريخ اديان آسمانى ممكن نيست ، و ما آن را در حديثى كه برادرم « استاد شاكر » در مقدّمهء اين كتاب آورده است ، مىيابيم ، آنجا كه رسول خدا ( ص ) مىفرمايد :
« هيچ پيامبرى مبعوث نگرديد مگر اينكه « آيات / معجزاتى » به دو عطا گرديد كه جنبهء « پندگيرى و عبرت » داشت و برآن اساس بشر ( به آن پيامبر و آئين وى ) ايمان مىآورد ، امّا « آيات و معجزاتى » كه به من داده شد ، آياتى بود كه به صورت وحى بر من نازل مىگرديد . پس اميدوارى من آنست كه پيروانم در روز قيامت بيشتر از پيروان ساير انبياء باشند « 1 » » لذا لازم است « اعجاز » را در قرآن كريم با توجّه به مفهوم عامّ آن در ساير اديان آسمانى ، مورد تحديد و تعريف قرار دهيم :
بدواً ضرورى است كلمهء « اعجاز » را از حيث « لغت » و از جهت « اصطلاح » و در محدودهء تاريخ بشناسيم . ( زيرا عنصر زمان در اين قضيّه دخيل است . چون آنگاه كه ما مسئلهء اعجاز را در اين دين و آن آيين و همهء اديان آسمانى مورد عنايت قرار
هامش
( 1 ) . « ما من نبىّ الّا و اوتى من الآيات ما مثله امن عليه البشر ، و انّما كان الذى اوتيته وحياً اوحى الىَّ فانا ارجوا ان اكون اكثرهم تابعاً يوم القيامه » . در مقدّمهء استاد محمود شاكر ، ذيل ترجمهء اين حديث ضمن بيان مفهوم « مثله و ثلات » توضيحاتى بر بيان رسول اكرم ( ص ) آورديم . . . / مترجم /