خداست و اينكه معبودى جز او نيست ، پس آيا شما گردن مىنهيد « 1 » ؟ و نيز آيات شريفهء :
وَ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ * فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ
« 2 »
؛
و اگر در آنچه ما بر بندهء خود نازل كرديم ترديد داريد ، پس يك سوره مانند آن بياوريد و گواهان « 3 » خود را بهجز خداوند بخوانيد ( و كمك بگيريد ) ، اگر راستگو هستيد - و اگر اين كار را نكنيد كه هرگز نخواهيد كرد ، پس از آتشى كه هيزم ( و سوخت / آتشگيره ) آن مردمان و سنگها هستند ( و ) براى كافران مهيّا گرديده است ، بپرهيزيد .
ملاحظهء دقيق آيات سهگانهء فوق مبرهن مىدارد كه سياق آنها ، در مسير انشاء حجّت و دليل نيست ، بلكه در مسير اعلان حجّت و اعجاز در همهء قرآن مىباشد ، آنطور كه تأثير آيات گوناگون قرآنى در عقول آماده و دلهايى كه همواره درصدد پذيرش حق بودهاند ، ( متواتراً ) نقل شده است .
حال بايد پرسيد :
تأثير آيات قرآنى در دوران جاهليّت تا چه زمانى ادامه يافت ، و چگونگى اين تأثير در دورانهاى مختلف چگونه بود ؟
براى پاسخگويى به اين پرسش لازم است يادآور گرديم با رجوع به تاريخ ملّتها اين واقعيّت را به روشنى مىيابيم كه :
هر ملّتى را هويّت و فضايى ويژه است كه مواهب و نيروهاى خلّاقهء خويش را
هامش
( 1 ) . اين آيه ، از آيات مهمّ قرآن مىباشد كه در تفسير آن مفسّران و متكلّمان و اصوليون بحثهايى كرده و وجوه اعجاز را بيان داشتهاند ، از جمله گفتهاند : وجه اعجاز « صرف » همم و اذهان است ، اين وجه را برخى از محقّقان متأخّر ، از جمله سيّد مرتضى و علمالهدى اختيار كردهاند . . . از علماى اهل تسنّن « ابواسحاق ابراهيم نظام » بدين قول اعتقاد داشته است . ( تفسير ابوالفتوح رازى / ج 5 / صفحهء 377 ) ولى بسيارى از محقّقان ديگر اسلامى و از جمله مؤلّف انديشمند اين كتاب اين قول ( صرفه ) را ضعيف دانسته و مىگويند :
خداى متعال قادر بود كلامش را در رفيعترين قلّهء بلاغت و فصاحت و ساير وجوه و زيبايىهاى كلام قرار دهد كه هيچ سخنگويى هر چند در بلندترين درجه از فصاحت و بلاغت به مانند آن كلام را نتواند آورد . . . ر . ك به « اعجاز القرآن و بلاغه محمّد » نوشتهء : مصطفى صادق رافعى / مترجم /
( 2 ) . سورهء بقره / آيات 23 و 24
( 3 ) . شهداء به رهبران و ياوران نيز ترجمه شده است . . . / مترجم /