حق اين است كه هيچ مسلمانى را بهويژه در كشورهاى غير عربى - نخواهيم يافت كه بتواند مقارنهاى خارجى - عينى - ميان يك آيهء قرآن و يك فراز نثر موزون و يا يك فقرهء قافيهدار از اشعار جاهليّت برقرار سازد « 1 » ! ما مدّتهاست كه ديگر نبوغ و برجستگى و غناى زبان عرب را در ميان خويش نمىچشيم . و نمىتوانيم از راه مقايسههاى ادبى به يك نتيجهء عادلانه و حكيمانهاى دست يازيم . و نيز مدّتهاى طولانى است كه باورهاى ما در اين باب به « تقليد » صِرف و پيروى محض بسنده نموده و لذا با عقلهاى مربوطِ به شيوههاى « پوزيتوِيستى « 2 » » ( روشهاى تحقّقى ) و انديشههاى متمايل به مكتبهاى مادّى ، سازگار نمىباشد .
از اين پس مسألهء « تفسير قرآن » نيز در شكلى جديد مورد ارزيابى قرار مىگيرد ، و چه بسا دانشمندان روشنفكر و نوآور مصر در سايهء همين شعاع جديد و شكل نو به تفسير نگريسته باشند . . .
ولى كوششهاى دانشمندان مزبور - علىرغم اينكه در علم تفسير به مسائل اجتماعى توجّه نمودند - نتوانست يك نظام كامل و يك شيوهء مرزبندى شدهء تفسيرى را ارائه دهد . . .
مثلًا تفسير بزرگى را كه « شيخ طنطاوى جوهرى « 3 » » تأليف نموده است در حقيقت يك فرآوردهء علمى مىباشد و به يك دائرهء المعارف شبيهتر است تا تفسير قرآن و در آن حتّى حدّاقل كوشش جهت ارائهء يك « سيستم تفسيرى » مشخّص مشاهده نمىگردد .
هامش
( 1 ) . مقارنه و تطبيق موضوعى و خارجى عبارت از همان متد پوزيتويسمPasiivismيا روش تحقّقى است ، روشى كه فنومنها و پديدههاى عينى را تنها در مقياسهاى تجارب حسّى و علوم تحقّقى ارزيابى مىكند . . . اين اصطلاح براى نخستين بار به فلسفه و تعاليم « اوگوست كنت » «Auguse cone» دانشمند فرانسوى قرن نوزدهم ، اطلاق گرديد كه هرگونه مذهب فلسفى مربوط به ماوراءالطّبيعه را مورد انكار قرار مىداد و سپس نسبت به هرگونه سبك و متد پژوهشى كه روش تحقيقى خويش را بر اصالت مادّه و « عينيّت خارجى » اشياء نهاده است ، روش پوزيتويستى يا تحقّقى اطلاق گرديد . / مترجم /
( 2 )POSITIVISM( 3 ) . طنطاوى جوهرى ( 1870 - 1940 ) ، از ادبا و علماى نام آور مصر ، در بسيارى از علوم تبحّر داشت ، تفسير قرآن و علوم جديد را فراگرفت ، وى از دارالعلوم مصر فارغ التّحصيل شد و در همانجا به تدريس اشتغال داشت . . . در دانشگاه مصر محاضرات و سخنرانيهاى فراوانى را ايراد نمود ، طنطاوى علاوه بر اشتغالات علمى به امور سياسى و اجتماعى نيز مىپرداخت و در نهضتهاى ملّى و ضدّ استعمارى مشاركت مىنمود . . . وى در سال 1940 ميلادى در شهر قاهره در سنّ 70 سالگى بدرود حيات گفت و از خود علاوه بر تفسير كبير « الجواهر فى تفسير القرآن الكريم » آثار زيادى باقى گذارد ، از جمله « جواهر العلوم » و « الحكمهء و الحكماء . . . » ( المنجد فى الادب و العلوم / معجم الاعلام الشرق و الغرب / چاپ 21 / صفحهء 437 ) / مترجم / .