باب دوّم در سخا
سخا ، أفادت چيزيست كه بايد داد كسى را كه شايد داد بر وجهي كه بايد داد ، بىزحمت منّتى يا توقّع غرض وعوضى وگر همه ثنا ومدح باشد . وآن برترين درجات عفّت وبلندترين مراتب مروّتست وآخر قدمي از أقدام جوانمردان وأشرف مقامات ايشان در منزل پارسايى ، وهر كه بدان موصوف شود وحقّ آن چنان كه بايد بجاى آرد ، جميع أنواع عفّت را در زير قدم آورده باشد ، ومستحقّ تقدّم بر أهل آن گشته وسزاوار مدح وتعظيم بدان خصلت شده . قال النّبى - عليه السّلام - : لجاهل سخىّ أحبّ إلىّ من عابد بخيل « 1 » .
وكمترين درجات سخا ، مسامحت است وآن ترك حقّى مالي بود كه ترك آن لازم نباشد بر سبيل تبرّع . قال اللّه - تعالى - :
وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ
« 2 » .
بعد از آن سماحت ، وآن بذل چيزى است كه دادن آن واجب نباشد بر سبيل تفضيل .
قال أمير المؤمنين - عليه السّلام - : كن سمحا ولا تكن مبذّرا « 3 » .
واز شدّت اختصاص اين صفت به جوانمردان واستحالت وجود فتوّت بىآن بعضي آن را نفس جوانمردى خوانند وأكثر خصال ايشان در آن منحصر دانند ، بدان معنى كه درين طريق أزين قدر سخا گزير نيست واز عدم آن ناجوانمردى لازم آيد ، نه بدان معنى كه از وجود آن وجود فتوّت يا كمال آن لازم آيد .
هامش
( 1 ) . اين روايت را در مصادر خاصّة نيافتم . در مصادر عامّه نيز با اندك تفاوتى [ . . . إلى اللّه . . . بجاى . . . اليّ . . . ] نقل شده است . بنگريد : سنن ترمذى ج 4 ص 302 حديث 1961 . التّرغيب والتّرهيب ج 3 ص 381 . شرح السّنّة ج 1 ص 420 . بيفزايم كه قريب به همين مضمون از سخن حضرت صادق - عليه وعلى آبائه وأولاده سلام اللّه - روايت شده است . بنگريد : بحار الأنوار ج 71 ص 356 ، ج 78 ص 277 .
( 2 ) . كريمهء 280 البقرة .
( 3 ) . بنگريد : نهج البلاغة حكمت 33 ص 474 . ومزيد فائده را بنگريد : شرح فيض الاسلام ص 1093 . شرح امام محمّد عبده ج 2 ص 151 . شرح كبير ابن ميثم ج 5 ص 259 . شرح خوئى ج 21 ص 67 . شرح ابن أبي الحديد ج 18 ص 150 . پيش از اين نيز كاشاني قسمت اوّل همين حكمت را به استشهاد گرفته بود . بنگريد : ص 484 .