فتوّت بل هيچ قدم بىآن ممكن نگردد ودرست نيايد . وتوبت نصوح ، مستلزم صبرست از لذات ومشتهياتى كه از آن إعراض كرده باشد ، ومرغوبات ومحبوباتى كه پيش از توبت به حكم هواي آن رفته وصبر درين مقام ترك طاعت هوى ومنع نفس از متابعت آن ومقاومت با دواعي آن باشد . قال علىّ - عليه السّلام - . :
بيت
إنّى رأيت - وفي الأيّام تجربة - * للصّبر عاقبة محمودة الأثر « 1 »
وآن از أمهات خصال جوانمردانست ، ومؤدّى به خصلت دعت ووقار . ودعت ، ثبات وسكون نفس است در وقت هيجان شهوات وآرام وقرار آن از طيش وسبكسارى در طلب لذّات ووقار وتانّى در تحصيل مطالب ومراعاة إجمال در مكاسب . قال النّبى - عليه السّلام - : من تأنّى أصاب أو كاد ومن عجّل أخطأ أو كاد « 2 » .
واز اين دو خصلت ، حسن سمت وورع در نفس پيدا گردد ، چه حسن سمت ، محبّت أموري است كه موجب كمال نفس وعلوّ قدر بود . وورع ، اجتناب از أمور قبيح وملازمت أعمال جميل .
وچون نفس را دعت وجمعيّت ، ملكه شد وتفرقه وپريشانى از وى زايل گشت ، هرآينه ، در باطن أو صفا پيدا گردد وكدورت برخيزد ، وديدهء بصيرت بگشايد ، ومحاسن از مقابح بشناسد وبه قدر صفا ، محبّت كمالات درو پديد آيد ، وبر تحصيل آن اقدام واز قبائح وموجبات نقصان گريزان شود وجهت عدم تناسب نور وظلمت از آن نفرت گيرد .
واز ورع ، قناعت وتجمّل لازم آيد . وقناعت ، تساهلست در أسباب معاش واقتصار از آن بر قدر كفاف . وتجمّل ، استغنا نمودن واحتياج پوشانيدن واظهار فاقه ناكردن . چه كفاف حدّى معين است در تحصيل معاش كه چون از آن بگذرد ، نهايت ندارد . وآنگاه حرص مستولى گردد ، وورع باطل كند واگر به خلق افتقار نمايد ، هيچ كس بىاذن وتقدير
هامش
( 1 ) . بيت سوم از يك قطعهء چهار بيتي است كه در صفين ودر پاسخ أشعث بن قيس سروده شده است . بنگريد :
ديوان منسوب به حضرت أمير المؤمنين ( ع ) ص 56 . مىافزايم كه در ضبط ديوان « إنّي وجدت . . . » آمده است .
( 2 ) . بنگريد : مجمع الزّوائد ج 8 ص 19 . كنز العمّال حديث 5678 . اتحاف السّادة المتقين ج 5 ص 252 . كشف الخفاء ج 2 ص 335 ، 350 . المعجم الكبير ج 17 ص 310 . نيز اين حديث را در مصادر خاصّه نيافتم .