تشريح المسائل
* مراد از عبارت ( ربّما يستدلّ على اصالة حرمة العمل . . . الخ ) چيست ؟
اشاره به استدلالى است كه برخى از اصوليين در حرمت عمل به ظن نموده و در طىّ آن به آياتى تمسّك جستهاند كه مضمون آنها نهى از عمل به ظنّ و مذمّت بر تعبّد و استناد به آن است .
* آيات مورد استدلال اين حضرات چه آياتى هستند ؟
آيات شريفهء ذيل است :
1 -
آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ
يونس 59 .
2 -
إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً
النجم 28 .
3 -
وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ
اسراء 36 .
4 -
ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ
النجم 28 .
5 -
ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ
نساء 157 .
6 -
تَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ ما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ تَحْسَبُونَهُ هَيِّناً وَ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ .
نكته :
شيخ مىفرمايد : برخى به اين آيات تمسك جستهاند و جماعتى ديگر در مقام نقض و ابرام و اشكال برآمدهاند و بحث را به درازا كشيدهاند كه به اعتقاد ما در ذكر آنها ثمرهاى وجود ندارد .
و لذا بهطور مختصر و مفيد در مقام نقد و ايراد به اينگونه استدلالات برمىآييم :
* اشكال شيخ در استدلال حضرات به آيات مذكور چيست ؟
مىفرمايد : استدلال به آيات مذكور و مراد مستدل از دو احتمال خالى نمىباشد .
1 - اينكه مراد از استدلال ، حرمت تعبّد و عدم جواز التزام به مؤدّاى ظنّ باشد ، به عبارت ديگر به حكم آيات مورد استدلال ، عمل به ظنّ به عنوان تعبّد و تدين حرام است .
2 - اينكه مراد از استدلال ، حرمت عملى باشد كه برطبق ظنّ صادر شده است ، هرچند از روى استناد و تعبّد نباشد .
* پاسخ شيخ به احتمال اوّل چيست ؟
اين است كه ، حرمت تعبّد و عدم جواز التزام به مؤدّاى اماره فاقد اعتبار است ، زيرا چنانكه قبلا هم بحث شد ، حرمت عمل به ظنّ و عدم جواز بدعت از ضروريات عقلى و از موارد مستقلّات عقليّه است . و لذا نيازى به تمسّك به آيات مذكوره نيست تا كه مورد نقض و ابرام واقع شود ، بنابراين : دلالت آيات فوق نيز ارشاد به حكم عقل است نه دليل مستقلّ .