تشريح المسائل
* حاصل مطلب در عبارت ( نعم قد يتوهّم متوهّم . . . . ) چه مىباشد ؟
بيان يك اشكال است كه ممكن است در توهّم آيد و آن عبارتست از اينكه :
اگر عمل به ظنّ عقلا جايز نمىباشد يعنى : تعبّد به يك حكمى نادانسته قبيح مىباشد و عامل بدان مورد مذمت و تقبيح قرار مىگيرد . پس عمل به احتياط نيز نبايد جايز باشد يعنى : انجام يا ترك يك عملى از روى احتياط نيز تشريع بوده و قبيح مىباشد و فرد محتاط را نيز بايد مذمت و تقبيح كرد ، چرا ، چون در اينجا نيز علم نداشته و صرف احتمال مىباشد .
به عبارت ديگر :
باب احتياط نيز مثل باب تعبّد به ظنّ بدون علم است پس اگر اين تشريع است آنهم تشريع است و حال آنكه نه تنها چنين نيست ، بلكه احتياط عقلا در همه حال مورد پسند است و شخص محتاط مورد تحسين و ستايش عقل است .
* پاسخ شيخ به توهّم مذكور چيست ؟
اين است كه :
ميان عمل به ظنّ و تعبّد به امارهء غير علمى با مسئلهء احتياط تفاوتى آشكار وجود دارد چرا كه ، عمل به ظن و امارهء غير علمى قبيح است و حال آنكه عمل به احتياط مطلوب و حسن است .
به عبارت ديگر :
تلازمى ميان اين دو باب وجود ندارد .
* چرا بين عمل به ظنّ و امارهء غير علمى با عمل به احتياط تلازمى وجود ندارد ؟
زيرا :
در عمل به ظن ، مكلّف حكم مظنون را بدون دليل و به اعتبار اينكه حكم و فرمان خداست ، به شارع نسبت مىدهد .
امّا در احتياط ، فرد مكلّف چون احتمال مىدهد كه شارع آن را تكليف نموده و لذا تكليف محتمل را رجاء انجام مىدهد بدون اينكه به شارع استناد دهد .
* رمز اتيان از روى رجاء در باب احتياط چيست ؟
اين است كه : اگر آن امر محتمل در واقع مطلوب و محبوب درآمد ، با انجام آن از عهدهء آن خارج شده باشد .
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 104
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص١٠٤