گشت ، در وى احتمال ثابت شد كه بعض ديگر نيز به تخصيص مخصّص يا به تعليل معلّل مخصوص گردد . و صيغه نبيّين عام غير مخصوص است ، پس قطعى بود .
سؤال : از ابن عباس - رضى الله عنه - منقول است : « ما من عامّ إلّا و قد خصّ عنه البعض » ؛ و اين اثر « 1 » دلالت مىكند كه صيغهء نبيّين عام مخصوص البعض است .
جواب : اين اثر محمول بر اكثر و اغلب است . زيرا كه قول الله تعالى
« أَنَّ اللَّهَ
« 2 »
بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ »
« 3 » ،
« أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ
« 4 »
شَيْءٍ قَدِيرٌ »
« 5 » و امثال اين عام است ، و ليكن مخصوص نيست . و نيز لفظ « ما » كه در اين اثر مذكورست ، عام است . اگر غير مخصوص است فقد تمّ المرام و اگر مخصوص البعض است ، قطعى نيست ؛ پس حجّت را نشايد .
سؤال : بر قول بعض علما ، عام . . . « 6 »
. . . بكلّ ما علم بالضرورة مجيئه به - چنان كه ذكر كرده شد . پس هرگاه كه اين معنى حاصل است ، ايمان ثابت است . و هرگاه كه اين معنى منتفى است به سبب انكار « كلّ ما علم بالضرورة مجىء الرسول به » ، يا به سبب انكار بعض ، كفر متحقق است .
فأمّا اگر ايمان مفسّر به مجموع طاعات بود ؛ يعنى تصديق و اقرار و عمل ، چنان كه رأى معتزله است « 7 » ، حينئذ ميان ايمان و كفر واسطه متحقق گردد ؛ زيرا كه هركه رسول را
هامش
( 1 ) . اصطلاح « اثر » در علم درايه غالبا در معناى مترادف با حديث به كار مىرود . اما گاه - همانند متن - بر آنچه كه از غير معصوم ( ع ) - اعم از صحابه و تابعين نقل مىشود نيز اطلاق مىگردد .
( 2 ) . اصل : + تعالى .
( 3 ) . بقره / 231 .
( 4 ) . اصل : بكلّ .
( 5 ) . بقره / 106 .
( 6 ) . در متن از اين قسمت به ميزان يك برگ شامل مباحث انتهايى فصل يازدهم ، خاتمهء مقالت سوم و فصل نخستين مقالت چهارم افتادگى وجود دارد .
( 7 ) . اصول ايمان نزد معتزله عبارت است از اعتقاد به : توحيد ، عدل ، نبوت ، امر به معروف و نهى از منكر ، و وعد و وعيد .