فصل چهاردهم در بيان نفى لذّت و الم « 1 »
اتفاق است كه الم در حقّ الله تعالى محال است ؛ يعنى وصف الله تعالى بكونه متألّما جائز نيست . زيرا كه مفهوم الم [ غير عقلى ] حالتى است كه وقت سوء مزاج حاصل مىگردد . و مزاج عبارت از كيفيتى است كه بعد اختلاط اركان [ أربعة ] يعنى آب و آتش و خاك و هوا كه اجسامند حاصل مىآيد . پس هركه متعالى از جسميّت باشد ، الم در حقّ او محال بود . « 2 »
امّا در « لذّت » اختلاف است :
نزديك فلاسفه لذّت عقلى در حقّ الله تعالى جائز است . و دليل ايشان آن است كه :
لذّت عقلى فرحى است كه به تصور كمال حاصل مىگردد ، و كمال الله تعالى اكمل كمالات است ؛ پس لذّت او تعالى اكمل لذّات بود .
و جواب اين دليل از دليل اهل سنّت معلوم گردد - إن شاء الله تعالى .
و نزديك اهل سنّت لذّت عقلى و غير عقلى در حقّ الله تعالى محال است ؛ يعنى وصف الله تعالى بكونه مستلذّا بلذّة عقلية و غير عقلية جائز نيست ، و هو الحقّ .
هامش
( 1 ) . لذّت و الم بر دو قسمند : عقلى و غير عقلى [ مزاجى ] . لذّت عقلى عبارت است از ادراك ملائم و آنچه باعث كمال يك قوّه مىگردد [ يا حالت حاصل از اين ادراك ] . الم عقلى عبارت است از ادراك منافى و آنچه باعث نقصان يك قوّه مىشود [ و يا حالت حاصل از اين ادراك ] . در اين كه چنين لذّت و المى در حق تعالى وجود دارد يا نه ، ميان متكلمين و حكما اختلاف است . و امّا الم غير عقلى عبارت است از حالتى نفسانى كه در اثر سوء مزاج و فساد آن حاصل مىشود . در مقابل لذّت غير عقلى عبارت است از حالتى نفسانى كه در اثر اعتدال حاصل مىشود . اين دو ويژگى به اتفاق همگان در مورد حق تعالى وجود ندارد .
( 2 ) . دليل بر انتفاى الم عقلى در ذات بارى آن است كه - همانطور كه گذشت - الم حالتى است كه در اثر ادراك منافى حاصل مىشود . و از آنجايى كه همه موجودات از او تعالى صادر مىشوند ، هيچ چيزى كه منافى با او باشد ، وجود ندارد . ر . ك . تلخيص المحصّل ، ص 450 .