تعالى :
« وَ جاءَ رَبُّكَ »
« 1 » و
« السَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ »
« 2 » و
« يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ »
« 3 » و قال - عليه السلام - : « و إنّ الجبّار يضع قدمه فى النّار » « 4 » و « إنّه يضحك لأوليائه حتّى تبدو نواجذه » « 5 » و « إنّ الصدقة تضع « 6 » فى كفّ الرّحمن » . « 7 »
و جواب اين نصوص يا تأويل است تا تفويض علم آن به الله تعالى است « 8 » . لأنّ الظواهر النقلية لا تعارض الأدلة العقلية ، و ذلك لوجهين :
الأوّل : أنّ النقليات محتملة للمجاز و الاشتراك و الحذف و الإضمار و التخصيص و النسخ و التقديم و التأخير و خطأ الرواة فى نقل اللغات و النحو « 9 » و التصريف ؛ فيقبل التأويل بخلاف العقليات .
الثانى : كون النقل حجة موقوف على العقل ، لكونه موقوفا على ما يتوقّف على العقل من معرفة وجود البارى تعالى و كونه عالما مختارا مرسلا للرسل و معرفة المعجزة و ثبوت النبوة . فلو رجّح النقل و قدح فى العقل ، يلزم القدح فيما توقف على العقل و يلزم القدح فى النقل . و إذا علم هذا ، فعند تعارض النقل و العقل ، يجب تأويل النقل على
هامش
( 1 ) . فجر / 2 .
( 2 ) . زمر / 67 .
( 3 ) . زمر / 56 .
( 4 ) . با اندكى تفاوت به شكل « فيضع قدمه عليها » در روض الجنان ، ج 18 ، ص 140 و منهج الصادقين ، ج 7 ، ص 21 .
( 5 ) . اصل : نواجره . در معجم متن اللغة ، ج 5 ، ص 403 و اقرب الموارد ، ج 12 ، ص 1272 چنين آمده است كه : « حتى بدت نواجذه أى استغرق فى ضحكه و بالغ فيه » . در كتب روايى اين حديث با اندكى تفاوت در وصف رسول گرامى اسلام ( ص ) وارد شده است : بحار الانوار ، ج 20 ، ص 300 و مستدرك الوسائل ، ج 2 ، ص 410 و تهذيب الاحكام ، ج 8 ، ص 169 و الاستبصار ، ج 3 ، ص 369 .
( 6 ) . اصل : يضع .
( 7 ) . با اندكى تفاوت به شكل « . . . تقع فى يد الرحمن » در مستدرك الوسائل ، ج 7 ، ص 159 و « . . . تقع فى يد الله » در همان منبع ، ص 157 .
( 8 ) . اين شيوه و رهيافت عامى است كه در تمامى موارد تعارض دليل عقلى و نقلى به كار مىرود . ر . ك . تلخيص المحصّل ، ص 264 .
( 9 ) . اصل : المنحو .