« خداى » « 1 » و در تركى « تنگرى » « 2 » و در هندى « كرتار » « 3 » وضع كردهاند . و قياس آن است كه اسمى با اسم الله تعالى اعتبار كرده شود ، چنان كه مثلا گفته شود كه الله تعالى كريم است ، پس او را سخى خوانند ؛ يا الله تعالى فتاح است پس او را غلاق گويند .
و نزديك جميع اهل سنّت اسماء الله تعالى مأخوذ از توقيف شرعى است ؛ يعنى اطلاق هيچ اسمى در حقّ الله تعالى جائز نيست ، مگر آنكه كتاب يا سنّت صحيحه يا اجماع امّت بدان اسم وارد باشد . زيرا كه صفت الله تعالى به اسمائى كه آن به معنى اسماى او تعالى است ، جائز نيست ؛ چه الله تعالى را سخى و فاضل و شفيق گفتن جائز نيست . و او را تعالى جواد و عالم و رحيم گفتن جائز است . و جائز است كه الله تعالى را صفت به فعلى كنند ، و اطلاق اسمى كه مشتق از آن فعل است بر وى تعالى جائز نباشد ، چنان كه الله تعالى متصف به فعل « سقى » است ، قال الله تعالى
« وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً »
« 4 » ، و اطلاق اسم ساقى بر الله تعالى جائز نيست . و فيه بحث ؛ إذ للخصم أن يقول : سلّمنا أنّه لا يطلق اسم الساقى على الله تعالى و لكن لا نسلّم عدم
هامش
( 1 ) . مر ايزد تعالى را به پارسى خداى و بار خداى و خداوند خوانند ، و خداى گويند ؛ يعنى او به خودى خويش است و كسى او را نياورده است و مصنوع نيست . بيان الأديان ، ص 5 - 6 .
( 2 ) . تركان ايزد تعالى را « تنگرى » خوانند و « بير تنگرى » ؛ يعنى يكى خداى و « گوگ تنگرى » ؛ يعنى خداى آسمان . و نيز شنودم كه « الغ بايات » خوانند ؛ يعنى بزرگترين همهء بزرگان . بيان الأديان ، ص 7 .
( 3 ) . [Kartar] ، خالق ؛ آفريننده . ر . ك . تحفة الهند ، ص 246 . امّا ابو ريحان بيرونى در كتاب گرانسنگ ما للهند ، قسمت فلسفه ، ص 17 مىگويد : « اين بود عقيده خواصّ هنديان دربارهء خداى تعالى كه او را ايشفر [Ishvara] نام گذاردهاند ؛ يعنى بىنياز و بخشندهاى كه مىدهد و نمىگيرد . چه وحدت او را وحدت محضه ديدند و ديگر وحدتها را به وجهى وحدت غير حقيقى دانستند . و وجود او را وجود حقيقى يافتند كه قوام موجودات به اوست . و مىتوان موجودات را در حالى كه خدا وجود دارد نيست تصور كرد و حال آنكه ممتنع است كه موجودات را با نيست بودن او هست انديشيد » . در پاورقى كتاب نيز در ذيل اين عنوان چنين آمده است :Ishvaraبزرگترين حقيقت كه صوفيه آن را حقيقة الحقائق ناميدهاند ؛ و چون اين ذات جلوه كند ، سه نام بر حسب جلوهء سهگانه دارد ؛ برهما [Brahma] آفريدگار و [Vishnu] حفيظ و نگاهدارندهء موجودات و [Chiva] مخرّب ؛ و در هر موجودى اين سه صفت إلهى پنهان است .
( 4 ) . انسان / 21 .