جواب آن دليل در قانون أوّل ذكر كرده شده است .
و فلاسفه منجّمه بر آنند كه : مؤثّر در حوادث ، اوضاع افلاك و كواكب است . زيرا كه تغيّرات عالم داير با احوال فلكيات است ، چنان كه حال شب و روز و فصول غير آن . و اين دلالت مىكند كه مؤثّر در حوادث اوضاع اين اشيا است .
و جواب ايشان آن است كه : دوران ، مفيد علّيت نيست . چه دوران چنان كه با علّت حاصل است ، با شرط علّت و شطر علّت و با لازم شرط و شطر نيز حاصل است . لأنّ اشتعال الفتيلة كما يدور مع مماسّة النار فكذا يدور مع يبوسة الفتيلة عن رطوبة الماء و مع انضياف الدهن و مع لين الفتيلة باليبوسة من رطوبة الماء و مع خلوص الدهن . و حينئذ لا تتحقّق العلّية به مجرد الدوران . و لإن سلّمنا لكنّا بيّنا أنّ تأثير كلّ مؤثّر و قدرة كلّ قادر يفيض عن قدرة الله تعالى ساعة فساعة فتكون آثارها آثار قدرة الله تعالى .
و فلاسفه طبائعيّه قائلند كه : مؤثّر در حوادث « طبائع امزجه » است . و جواب ايشان آن است كه : جميع حوادث واقع به قدرت الله تعالى است ، چنان كه بالا بيان كرده شده است .
و امّا معتزله نيز در اين مسأله سه فرقهاند :
فرقهء أوّل مىگويند كه : الله تعالى قادر بر خلق جهل و قبائح نيست . زيرا كه فعل قبيح از الله تعالى محال است و محال مقدور نيست . و بيان استحالت آن است كه : فعل قبيح يا موجب جهل است يا موجب حاجت است . زيرا كه اگر قبح فعل قبيح معلوم نيست ، جهل است و اگر معلوم است ، آن فعل به غير حاجت صحيح نيست . چه حكيم قادر ، بىحاجت فعل قبيح نكند ، و جهل و حاجت در حقّ الله تعالى محال است . و اين قول نظّام و قول متابعان اوست .
و جواب ايشان آن است : لا نسلّم اگر او را تعالى حاجت نباشد ، فعل شيء قبيح نكند . چرا جائز نباشد كه فعل شيء قبيح كند تا فايدهء آن به بنده عائد گردد .
و در اين جواب بحث است . زيرا كه حينئذ الله تعالى محتاج بود در ايصال آن فايده
قاموس البحرين ( فارسي ) — صفحة 229
مساهمون: محمد بن ابى الفضل المفتي ( حميد مفتى )
ص٢٢٩