شرع آبى از اين قاعده نيست ، بلكه عقل و شرع شاهد بر اين قاعده است .
امّا عقل آن است كه به ضرورت معلوم است كه اكل به ذات خويش مفيد شبع است ؛ چه شبع نيست مگر امتلاى بطن از چيزى كه آن را صلاحيت غذائيّت است ، و رىّ نيست مگر حصول رطوبت و برودت آب در بطن ، و امثال اين بسيار است .
و نقل ظاهر است ؛ چه در كتب منزله و اخبار انبيا - عليهم السلام - ذكر اسباب و تفويض مصالح عباد به مدبّرات امر شايع و مستفيض است .
و نيز در خلق سبب زيادت قدرت و زيادت حكمت است . زيرا كه خلق سبب ، متضمن دو قدرت است : قدرت خلق نفس مؤثّر و قدرت خلق قوّت تأثير . و متضمن دو حكمت است : حكمت نظام وجود « 1 » و حكمت افاضهء جود « 2 » ،
« فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ »
« 3 » .
و دليل اكثر اهل سنّت بر وقوع جميع مقدورات به قدرت الله تعالى آن است كه :
الله تعالى قادر بر جميع مقدورات است - چنان كه بيان كرده شده است . پس شيء ديگر مؤثّر در مقدورات نبود ، تا اگر شيء ديگر نيز مؤثّر در مقدورات باشد ، اگر اجتماع اين هر دو مؤثّر بر مقدورى حاصل آيد ، حال بيرون از اين نبود كه آن مقدور بدين هر دو مؤثّر واقع شود ؛ يا به يكى از ايشان واقع گردد ؛ يا به هيچ يكى از ايشان واقع نشود .
اگر آن مقدور به هر دو مؤثّر واقع شود ، اجتماع دو علّت مستقل بر شيء واحد لازم آيد ، و اين محال است . و اگر به يكى از ايشان واقع گردد نيز محال لازم آيد ؛ لأنّ كلّ واحد منهم لمّا كان مستقلا بالتأثير كان وقوعه بأحدهما دون الآخر « 4 » ترجّح أحد طرفى الممكن لا لمرجّح و هو محال .
هامش
( 1 ) . ش : لأنّه حينئذ تترتب الأشياء و يتعلّق بعضها ببعض .
( 2 ) . و هو إعطاء القوى و الخواصّ و الآثار للأشياء .
( 3 ) . مؤمنون / 14 .
( 4 ) . اصل : لآخر .