در پنج مندرج است . جواهر مندرج در قسمين است ، و اعراض مندرج در اقسام ثلاثة است . و هر جوهرى و عرضى كه فرض كرده شود ، او را در جنس او مشارك است ؛ يعنى در جوهر يا جسم يا در كمّ يا كيف يا نسبت ، او را شريك است . پس اگر غير الله تعالى را در چيزى تأثير بود ، قوّت آن تأثير يا جنس آن غير را باشد يا لازم جنس او را بود يا عارض جنس او را باشد - فصلا كان أو غيره ، جوهرا أو عرضا .
جائز نيست كه قوّت آن تأثير ، جنس آن غير يا لازم جنس او را بود ؛ زيرا كه اگر قوّت آن تأثير ، جنس آن غير و يا لازم جنس او را باشد ، لازم آيد كه جميع مشاركات آن غير در قوّت آن تأثير ، شريك باشند و اين چنين نيست . چه از بعضى اجسام و اعراض چيزى حاصل مىشود كه از مشاركات او حاصل نمىگردد ، چنان كه آتش مىسوزد و يخلو نمىسوزد .
و نيز جائز نيست كه قوّت آن تأثير عارض جنس آن غير را بود ؛ چه اگر قوّت آن تأثير عارض جنس او را باشد ، كلام أوّل بعينه عود كند و اشتراك جميع مشاركات و يا دور و يا تسلسل لازم آيد .
و عود كلام أوّل آن است كه گفته شود كه : آن عارض جنس نيز يا جوهر است يا عرض است . و جوهر دو قسم است و عرض سه قسم است . و هريكى كه از اين اقسام فرض كرده شود ، او را در جنس او مشاركت است . و قوّت آن تأثير يا جنس او راست يا لازم جنس او راست يا عارض جنس او راست . اگر قوّت آن تأثير جنس او را يا لازم جنس او راست ، اشتراك جميع مشاركات لازم است . و اگر قوّت آن تأثير عارض جنس او راست ، اگر آن عارض در تأثير محتاج هم بدان عارض است ، دور است ؛ و اگرنه ، تسلسل است ؛ و الكلّ باطل .
و از اين معلوم شد كه هيچ چيز از جواهر و اعراض در قوّت تأثير ، مستقل به نفس
قاموس البحرين ( فارسي ) — صفحة 225
مساهمون: محمد بن ابى الفضل المفتي ( حميد مفتى )
ص٢٢٥